श्रीरामः महर्षिं प्रपन्नः सन्देहं विवृणोति—"किं जीवानां समूहः सीमितः, उत अनन्तः? उताहो स्वयमेव अनन्तात्मा, यः सर्वजीवसमूहः स्थिर इव पर्वतः?" एवं पृच्छति। तदा स मुनिं पुनः पृच्छति—"यथा मेघात् सरितः प्रवहन्ति, यथा सागरात् बिन्दवः पतन्ति, यथा तप्तलोहात् स्फुलिङ्गाः निष्पतन्ति, एवं किमर्थं जीवाः प्रकटन्ते?" एवं सन्देहं ज्ञात्वा, पुनरपि विनीतः रामः उवाच—"भगवन्, जीवजालस्य यथार्थं स्वरूपं मे कथय; अहं प्रायशः अत्रार्थं अवगतम्, किन्तु तदस्पष्टं, कृपया स्पष्टय।" तदा महर्षिः प्रत्यवदत्—"वस्तुतः एकमेव जीवः अस्ति, कथं जीवसमूहः स्यात्? तव उक्तिः शशशृङ्गस्य उत्पत्तिवद्, यद्वद् न कदापि तदस्ति। न आत्मा कश्चित्, न आत्मनां समूहः, हे राघव; नापि पर्वतवत् एकः जीवसमूहः अस्ति। 'जीव' इति येषां नाम्नां संज्ञाः, ताः केवलं कल्पनाः; न तेषां कापि वस्तुतः सत्ता अस्ति, इति निश्चयं कुरु। शुद्धचित्तमेव, निर्मलं ब्रह्म सर्वत्र विद्यते; तस्य सर्वशक्तिमत्वात् इच्छानुसारं रूपं प्रकाशयति। यथा लता क्रमशः विकसति, एवं चैतन्यं व्यक्ताव्यक्तरूपेण शीघ्रं स्वयमेव आत्मानं पश्यति। 'जीव', 'बुद्धिः', 'क्रिया', 'गति', 'मनः', 'द्वैतं', 'अद्वैतं' इत्यादीनि शब्दाः स्वसत्ता अनुभवाय प्रयुज्यन्ते। एवं चेतना ब्रह्मैव भवति; अज्ञानतः तु निरीक्षणेन नश्यति, न तु ज्ञायते। यथा दीपेन तमः दृश्यते, परन्तु तस्य स्वरूपं न ज्ञायते, तथैव अज्ञानस्य स्वभावः। अतः जीवः ब्रह्मैव, अविभक्तं, अविच्छिन्नं, सर्वशक्तिमान्, अनाद्यन्तं, परमचैतन्यस्वरूपधारि। तस्य सर्वव्यापित्वात्, विभागकल्पना नास्ति; यत्किञ्चिद् उत्पद्यते, तदेव तद्रूपेण अनुभवति। एवं, हे ब्रह्मन्, एकस्यैव जीवस्य इच्छया, सर्वेऽपि जगति जीवाः पृथक् न सन्ति, महात्मनः ऐक्येन। स एव महात्मा ब्रह्म रूपी, सर्वशक्तिस्वरूपः, यथेष्टं स्थितः, अविभक्तः, अविच्छिन्नः। यद् यत् महात्मा इच्छति, तत् तस्य शीघ्रं सम्पद्यते; इच्छाया अभावे तु द्वैतम् उत्पद्यते। ततः, द्वैततया विभागे शक्तीनां, स्वकर्माणि प्रकाशन्ते; एवं क्रियाप्रवृत्तिः जातम्। तस्य आद्यायाः दिव्यशक्तेः नियमनं यत् स्थाप्यते, तद्विना किमपि न जायते; केवलं आद्येच्छैव प्रवर्तते। तस्य जीवाख्यायाः शक्तेः या इच्छा सिध्यति, सा केवलं आद्यशक्तिनियमपालनात्, नान्यथा। यदि आद्यशक्तेः नियमः न दृढः, तर्हि शक्तेः सत्त्वासत्त्वाभ्याम् इच्छितं न सिध्यति। एवं, ब्रह्म, महाजीज्वात्मा अनाद्यन्तः अस्ति; स यदा जीवसमूहत्वेन दृश्यते, तदा अनन्तसंख्यकः इव दृश्यते, परन्तु वस्तुतः अन्यः नास्ति। विषयावबोधेन जीवः उत्पद्यते, संसारचक्रे प्रविशति; तस्यावबोधस्य क्षये, स्वरूपं शान्तिं प्राप्य संसारात् निवर्तते। एवं, अल्पजीवाः, महाजीज्वानां कर्मपरम्परया, आद्यात्मपदं प्राप्नुवन्ति, यथा ताम्रं सुवर्णभावं यान्ति। अत्र, अनन्ते पराकाशे, अयं समूहः अपि, असतः सन्, सत् इव दृश्यते, चेतन्यविस्मयस्वरूपत्वात्, आकाशस्यैव सारः। स एव विस्मयः, यः चैतन्ये स्वयमेव जायते, स एव अहंभावः, यः पश्चात् नाम, शरीरादि रूपेण कल्प्यते। यत् चेतन्यदीप्तिः, चैतन्यरूपा, अनन्ता, सा एव लोकानुभवः, स एव प्रतिबिम्बते। सा अमृतचेतना, अविभक्ता, यद्यपि, विकारादिशब्दैः कथ्यते, स्वशक्त्या ज्ञायते। यद् यत् चैतन्यं स्वयम् आत्मनि अनुभवति, अविच्छिन्नलीलास्वरूपम्, तदेव अव्यक्तदीप्तिलोकत्वेन प्रतिष्ठितम्। एषा चैतन्यशक्ति, आकाशादपि सूक्ष्मा, सर्वत्र व्याप्य, स्वाभाविकं स्वं 'अहं' रूपेण पश्यति। यत् यत् आत्मनि, आत्मना, आत्मार्थं प्रकाशते, जलवत्, लघ्वहंभावात् जगन्तः अन्तं यावत्, तदेव पश्यति। यत् चेतना विस्मयते, यः सौन्दर्यम् आवहति, स एव स्वात्मनि व्याप्य, जगद् इति कथ्यते। चेतना एव मनः, अहंकारः, कल्पना च, हे राघव; सूक्ष्मभूतादारभ्य सर्वं चेतन्यमेव; कुतः तर्हि द्वैतं वा अद्वैतं वा स्थाप्यते? त्यज 'त्वं', 'अहम्' इति जीवकारणकल्पनां, सत्यम् उत्सृज्य; यत् अवशिष्टं सत्तासत्तयोः मध्ये, तदेव अर्थवत्त्वं लभते। यथा चेतना आदौ स्वसत्तायाम् अभूत्, तथा एव उदेति; सा आकाशवत् अविभक्ता दृश्यते, ततः अहं तस्य सत्तासत्ते ज्ञातुम्। चेतन्याकाशः, आकाशः, जगत्, इच्छाः, दिशः, सागराः, देवाः, पर्वताः—सर्वं आकाशस्वरूपं, चेतन्यविस्मयमेव; वास्तवतः अन्यद् नास्ति। यद् यतः उत्पाद्यते, तद् तस्मात् भिन्नं कदापि न; यदि सारस्य विभागाः स्युः, विभागरहिते किम् अपि विचार्यते? चेतना, या नित्यं अस्पृष्टा, न कापि रूपा; या रूपदर्श्यते, सा केवलं तस्य प्रभायाः प्रकाशः। मनः, बुद्धिः, अहंकारः, भूतानि, पर्वताः, दिशः—एतानि सर्वाणि विकल्परूपाणि; जगतः सत्ता चेतन्यसारे प्रतिष्ठिता। विजानीयात् जगत् चैतन्यावस्था; चेतन्यं विना जगत् नास्ति। यदि चेतन्यं विना जगत् स्यात्, चेतन्यं जडं स्यात्; परन्तु सत्तायां भेदाभावात्, क्व जगत् स्यात्? एषा चेतन्यलीला, मरीचिकाबीजवत्, सैव जीवजगतः एकमेव सारः इति प्रतिष्ठिता।