स्वप्नगिरि इव नित्यं तिष्ठति, स्वप्नपुरीसदृशं स्थिररूपं, यस्य रूपं मनसा सङ्कल्पितस्य सेनायाः सदृशं, चैतन्यविलासेन प्रतिष्ठितं। तदपि स्थूणिसमूहवत्, यस्यापत्यं भूमौ न निहितं, ब्रह्मणः व्योम्नि आत्मा अपि अनुत्खातः, स्वस्तम्भे प्रतिमेव। आदौ सृष्टिकर्ता, स्वयम्भूरिति प्रसिद्धः, सः कारणपूर्वकः नास्ति, यतः तस्य कर्मणः पूर्वफलानि नासन्। महाप्रलयान्ते आद्याः पितरः विमुक्ताः, तेषां किम् पूर्वकर्मास्ति? तस्मात् तदपि न स्यात्। आत्मा, प्राचीरवत्, त्याज्यः, दृश्यादृश्यरूपः, न च दृश्यं न च द्रष्टा न च कर्ता अस्ति—सर्वं हि तदेव। स एव सर्ववस्तूनां प्रतिबिम्बः, तस्मात् जीवधाराः प्रवहन्ति, यथा दीपमालाः एकदीपात्। कल्पनैव कल्पनायाः उत्पादिता, न च पृथिव्यादिभिर्युक्ता, तथापि पृथिव्यादिसम्पन्नेव दृश्यते, स्वप्नात् स्वप्नान्यथोत्पत्तिवत्। अस्य एव प्रतिबिम्बात् एते जीवाः उत्पद्यन्ते, उपादानकारणाभावे तद्रूप एव भवन्ति। यदा कारणोपादानयोः अभावः, तदा कार्यकारणयोः अभेदः; तस्मात् सृष्टिमायायाः अन्यः कारणं नास्ति। ब्रह्मैव आदिः, यस्य रूपं विराट्, विराटः सृष्टिः जायते, तस्मात् जीवव्यापि व्योम तदेव, पृथिव्यादयः तु असत्यम्। किं जीवसमूहः सीमितः, अथवा अनन्तः? अथवा अनन्तात्मा जीवसमूहः, अचलः पर्वतवत् अस्ति? यथा वर्षमेघात् प्रवाहाः, सिन्धोः बिन्दवः, तप्तलोहात् शिखाः, तथा जीवाः कुतः उत्पद्यन्ते? एवं, भगवन्, जीवजालस्य यथार्थं वद, मया सर्वथा ज्ञातमिव, किन्तु स्पष्टयित्वा ब्रूहि। एक एव जीवः अस्ति, कथं बहवः? तव वाक्यं शशशृङ्गस्य उत्पत्तिनाशवत्। न जीवः, न जीवसमूहः, न एकः पर्वतसमूहः, राघव। जीवशब्दसम्बन्धिन्यः सर्वाः कल्पनाः एव, तासां वस्तुतोऽस्तित्वं नास्ति इति निश्चयः ते स्यात्। शुद्धचैतन्यमेव, निर्मलम् ब्रह्म सर्वत्र अस्ति, सर्वशक्तिमत्त्वात् यद् इच्छति तद् प्रकाशयति। यथा लता क्रमशः विकसति, तथा चैतन्यं, व्यक्तम् अव्यक्तं वा, स्वयमेव तद्रूपम् अनुभवति। ‘जीव’, ‘बुद्धि’, ‘क्रिया’, ‘गति’, ‘मनः’, ‘द्वैत’, ‘अद्वैत’ इत्यादयः शब्दाः स्वानुभवाय एव प्रवर्तन्ते। अवबोधेन ब्रह्मैव भवति, अविद्यया निरीक्षणेन विनश्यति, न तु स्वयम् अवबुध्यते। यथा दीपेन दृष्टे तमसि तस्य स्वरूपम् न ज्ञायते, तथैव अविद्यायाः स्वभावः। अतः जीवः ब्रह्मैव, अखण्डितः, अविच्छिन्नः, सर्वशक्तिमान्, अनाद्यन्तः, परचैतन्यसाररूपधारी। सर्वव्यापित्वात् तत्र भेदकल्पना नास्ति, या कल्पना जायते सा तादृशीव अनुभवते। एवं, ब्रह्मन्, एकस्य जीवस्य इच्छया, सर्वेऽपि भूतसमूहाः पृथक् न सन्ति, महात्मनः ऐक्येन। स एव महात्मा ब्रह्म, सर्वशक्तिस्वरूपः, यथाकामं तिष्ठति, अविच्छिन्नः। यद् इच्छति तत् शीघ्रं सिध्यति; यदि इच्छा पूर्वमेव निवर्तते, तदा द्वैतम् उत्पाद्यते। ततः द्वैते शक्तिषु प्रविभक्तेषु, तासां स्वक्रियाः प्रवर्तन्ते; एवं क्रिया सम्पद्यते। तस्य आद्यायाः दिव्यशक्तेः नियमः स्थापितः, तद्विना अन्यः नोत्पद्यते; केवलम् आद्येच्छा प्रवर्तते। यस्य शक्तेः जीवशब्दितायाः या इच्छा फलं जनयति, सा केवलम् आद्यशक्तिनियमपालनात्, नान्यथा। यदि आद्यशक्तिनियमः न सुदृढः, तदा शक्तिसत्त्वाभावात् फलसिद्धिः न स्यात्। एवं ब्रह्म, महाजिवात्मा, अनाद्यन्तः, यदा जीवसमूहत्वं प्राप्नोति, तदा असंख्येभ्यः जीवसमूहाभासः दृश्यते, वस्तुतः तु अन्यः कश्चन नास्ति। विषयज्ञानात् जीवः उत्पद्यते, संसारचक्रं प्रविशति; तदज्ञाननिवृत्तौ शान्तरूपः सन् संसारात् निवर्तते। एवम्, अल्पजीवाः, महाजिवकर्मक्रमेण, आद्यात्मदशां प्राप्नुवन्ति, यथा ताम्रं सुवर्णत्वं प्राप्नोति। अत्र, अनन्ते परव्योम्नि, अयं जीवसमूहः अपि, असतोऽपि, चैतन्यविस्मयस्वरूपत्वात्, आकाशसारवत्, सन्निवर्तते। यः चैतन्ये स्वयम् उत्पद्यते विस्मयः, स एव अहंभावः, यः अनन्तरं नामरूपाद्याभिमानरूपः भवति। यत् चैतन्यदीप्तिः, चैतन्यसाररूपा, अनन्ता, सा एव लोकानां भोगः, प्रतिबिम्बरूपेण प्रकाशते। सा एव अक्षयचेतना, यद्यपि अखण्डरूपा, विकारपरिणामशब्दैः वर्ण्यते, स्वशक्त्या ज्ञायते। यद् चैतन्यं स्वात्मनि स्वयमेव रसास्वादं अनुभवति, अविच्छिन्नलीलारूपत्वात्, तदेव अव्यक्ततेजोरूपं जगत् प्रतिष्ठितम्। सा चैतन्यशक्तिः, आकाशादप्यणुः, सर्वत्र व्यापिनी, स्वाभाविकेन अहंभावेन स्वयम् अनुभवति। यत् किञ्चित् आत्मनि, आत्मना, आत्मार्थं प्रकाशते, जलवत्, लघ्वहंभावात् जगन्तः अन्तपर्यन्तं, तदेव सः अनुभवति। एवं, हे महात्मन्, एषा चैतन्यविलासमयी विश्वरचना, यत्र सर्वं ब्रह्मैव, नान्यदस्ति किञ्चन।