सर्वस्य महाप्रलयकाले, शून्ये तस्मिन्नेव केवलं तदस्ति यदस्ति, न तत्राधारोऽस्ति, नाधेयम्, न दृश्यं, नापि द्रष्टा। न तत्र विश्वं, न ब्रह्मा कर्ता, नाण्डं वा किञ्चिदस्ति, न लोकः, न पृथिवी; सर्वं तत्र नित्यम् अचलम् एव स्थितम्। केवलं ब्रह्मैव स्वभावतः शुद्धं स्वच्छञ्च स्वात्मनि स्वयम् एव विचरति; यथा जलं स्वभावेन स्रवति, स्वयमेव स्वस्मिन्निव विलसति। एषा सृष्टिः असत्येव दृश्यते, किन्तु इह सत्यमिव अनुभवति; अन्ते तु असत्यं नश्यति, यथा स्वप्ने मृत्युः जायते। अथवा, स्वभावतः सतत्त्वात्, एषा सृष्टिः खलु सत्यैव, निर्गुणा, अविभक्ता, अनाद्यन्ता, केवलं ज्ञानरूपा विस्तीर्णा। यथा आकाशः, परं तदेकं, आद्यः भूतानां प्रभुः, स्वभावतः एव सदा विचरति, समं शून्यरूपम्; सः सूक्ष्मशरीरवान्, न स्थूलशरीरः, तस्मात् पृथिव्यादिकं अजन्मन्येव, सतत्त्वं न विद्यते। एवं, यत् किञ्चिद् दृश्यते—विश्वं, अहङ्कारादिकं—तत् किञ्चिद् नास्त्येव; अजन्मत्वात् तस्य न तत्त्वतोऽस्ति, यस्य तु तत्त्वमस्ति, स एव परः। स एव परमाकाशः सर्वेषु जीवेषु जीवनरूपेण चैतन्यरूपेण च स्थितः, यथा सलिलं स्थिरे समुद्रगर्भे चलति। चैतन्यस्यान्तरगतं व्यवहारमिव ज्ञातारूपेण दृश्यते, स्वस्वरूपं नभसि न परित्यज्य, यथा स्वप्नकल्पनापर्वते दृश्यते। महापुरुषस्य शरीरं, पृथिव्याद्यभावात्, केवलं सूक्ष्मं वाहनमस्ति, शुद्धचैतन्याख्यं च आकाशमात्ररूपम्। तत् स्वप्नगिरिवद् अविनाशि, स्थिरस्वप्नपुर्यिव, मनसा समाहितसेनारूपम्, चैतन्यक्रीडया संस्थितम्। यथा स्तम्भसमूहः तेषां च अपत्यं भूमौ न निहितम्, तथा ब्रह्मणि आत्मा अनिहितः, स्वस्तम्भे प्रतिमेव। आद्यः स्रष्टा, पूर्वं स्वयम्भूः इति ख्यातः, सः कारणाभावात् अकारणः, स्वकर्मणः पूर्वं परिणामाभावात्। महाप्रलयान्ते आद्याः पितरः विमुच्यन्ते, तस्मात् तेषां कः पूर्वकर्मवशः? आत्मा यः भित्तिवद्, सः त्याज्यः, सः दृश्यः अदृश्यश्च; न तत्र दृश्यं, न द्रष्टा, न कर्ता; सर्वं तद्वै। सः सर्ववस्तूनां प्रतिबिम्बः; तस्मात् जीवप्रवाहः प्रवर्तते, यथा एकदीपात् दीपमाला जायते। कल्पनैव कल्पनाजन्या, पृथिव्याद्यभावेन, तथापि पृथिव्यादिसंयुक्तेव दृश्यते, यथा स्वप्नात् स्वप्नान्तरम् उत्पद्यते। अस्मात् प्रतिबिम्बात् एव एते जीवाः उद्भवन्ति; कारणोपकरणाभावे तदैक्यं तु तदेव। उपकरणाभावे कारणकार्ययोरैक्यम्; तस्मात् सृष्टिमायायाः अन्यः हेतुः नास्ति। ब्रह्मैव आद्यं, यस्य पुरुषरूपम्; तस्मात् पुरुषात् सृष्टिः, तस्मात् जीवाकाशः स एव, पृथिव्याद्यसत्त्वात्। किं जीवसमूहः सीमितः, अथवा अनन्तः? अथवा अनन्तः आत्मा, जीवसमूहः, पर्वतवत् अचलः? यथा मेघात् निर्झराः, यथा समुद्रात् बिन्दवः, यथा तप्तलोहात् चिष्काः, एवं कुतः जीवाः उद्भवन्ति? तस्मात्, भगवन्, जीवजालस्य तत्त्वं मे ब्रूहि; अहम् अयम् अधिकतया अवगतम्, किन्तु स्पष्टय कृत्वा वद। एवमेव केवलः जीवः अस्ति; कथं जीवसमूहः स्यात्? तव वचनं शशशृङ्गस्य उत्पत्तिवद् अस्ति। न आत्मा अस्ति, न जीवसमूहः, हे राघव; न च पर्वतवत् एकः जीवसमूहः अस्ति। यानि जीवशब्दसम्बद्धानि सर्वविकल्पानि, तानि कल्पितमेव; न तेषां तत्त्वतोऽस्तित्वम्; तव निश्चयः अचञ्चलः अस्तु। शुद्धचैतन्यमात्रं निर्मलम् ब्रह्मैव सर्वत्र विद्यते; सर्वशक्तिमत्त्वात्, यदिच्छति, तदेव प्रकाशयति। यथा लता क्रमशः विकसति, तथा चैतन्यं, व्यक्तम् अव्यक्तं वा, तद्रूपेण शीघ्रं स्वयमेव अनुवैति। जीवः, बुद्धिः, क्रिया, गति, मनः, द्वैतम्, अद्वैतम्—सर्वे एते स्वस्वरूपेण अनुभवाय प्रवर्तन्ते। एवं, विज्ञानेन ब्रह्मैव भवति; अज्ञानतः निरीक्षणेन नाशम् याति, परं न तु अवबुध्यते। यथा दीपेन दृष्टे तमसि, तस्य स्वरूपं न ज्ञायते, तथा अज्ञानस्यापि स्वरूपम्। अतः जीवः ब्रह्मैव, अविभक्तः, अविच्छिन्नः, सर्वशक्तिमान्, अनाद्यन्तः, परचैतन्यसाररूपधारी च। सर्वव्यापित्वात् तत्र विभागकल्पना नास्ति; यत् किञ्चिद् विकल्प्यते, तदेव तद्रूपेण अनुभवति। एवं, हे ब्रह्मन्, एकस्य जीवस्य इच्छया, सर्वेऽपि लोकजीवाः पृथग् न सन्ति, महात्मैक्येन। स एव महात्मा ब्रह्मस्वरूपः, सर्वशक्तिस्वरूपः, इच्छया अत्र स्थितः, अविभक्तः, अविच्छिन्नश्च। यत् किञ्चिद् इच्छति महात्मा, तत् शीघ्रं तस्य सम्पद्यते; यदि तस्य इच्छा पूर्वमेव निवर्तते, तर्हि तस्मात् द्वैतं जायते। ततः, द्वैते शक्तिषु विभागे, स्वकार्याणि कल्प्यन्ते; एवं क्रियाप्रवृत्तिः सिध्यति। तया आद्यया दिव्यया शक्त्या, या व्यवस्था स्थापिता, तस्याः विना अन्यः न जायते; केवलं आद्येच्छैव प्रवर्तते। या शक्तिः जीवाख्या, तस्याः या कामना फलं ददाति, सा केवलं आद्यशक्तिनियमपालनात्, नान्यथा। यदि आद्यशक्तिनियमः न दृढीकृतः, तर्हि शक्तेः सत्त्वासत्त्वाभ्याम् इच्छितं फलं कुतः अपि न सम्पद्यते। एवं परमात्मनः स्वरूपं, तदेकमेव, तद्वै सर्वं, तदन्यन्नास्ति, सर्वं तेनैव व्याप्तम्।