यत्र यत्र भवति तत्र तत्र सः विश्वाङ्कुरं विमुञ्चति। पञ्चकं हि विश्वबीजं, तस्य च पञ्चकस्य बीजं चिदक्षरमेव। यथाऽऽत्मा बीजं तथा फलम्; अतः विश्वं ब्रह्मस्वरूपमेव। सृष्ट्यादौ महाकाशे एषः पञ्चकसमूहः उदेति। पञ्चकं चेतन्याकाशभूतात्मकं कल्पितमेव, न तु वस्तुतः सत्यम्; तेन यदिह व्याप्यते तत् प्रवर्धते। तदपि आकाशस्वभावं विकल्पात्मकं च, सत्यम् न भवति; यद् अनास्थितं तेन किमपि न स्थाप्यते। कथं तर्हि आकाशविलासस्वरूपं विकल्पात्मकं च वस्तुतः स्याद्? यदि तु पञ्चकं ब्रह्मैव, तर्हि तस्य ब्रह्मभावेन—एतत् पञ्चकं पञ्चनियमेन परिपाकं प्राप्य ब्रह्मैव, त्रयीलोकमायामयं। यथा सृष्ट्यादौ स्फुरति, एवं पञ्चकं उदेति। तस्मात् सृष्ट्यादौ एव तदेव कारणं भूतेषु भवति; न किञ्चिदपि वस्तुतः जायते, तु विश्वं जातमिव दृश्यते। स्वप्ननगरवद् विकल्पनागरवच्च असत् सतिव अनुभवति। ब्रह्माकाशः, बहिराकाशः, जीवाकाशः च सर्वं स्वयमेव। एवं शुद्धचित्तः जानाति पृथिव्यादिभूतानि न सन्ति; जीवः आकाशसारः, यथा पूर्वमुक्तम्। शृणु यथा आकाशरूपः जीवः एतद् शरीरं लभते—जीवाकाशः स्वयमेव आकाशः, स च परमहास्पदे स्थितः। अत्र तेजसः अणुः स्वचिन्तनया "अहं अयम् अस्मि" इति मन्यते; स्वयमुत्कृष्टं मन्यते, आत्माकाशे प्रतिष्ठितमिव। तदसत् सतिव रूपं गृह्णाति, यथा चन्द्रः आकाशे केवलं चिन्तया दृश्यते; चिन्तनात् दृश्यद्रष्टृत्वेन द्वैतं जायते, स्वप्नवद् मृत्युप्रत्ययवद्वा। अल्पं स्थूलत्वं गृह्णाति, तदा तारकं आत्मानं पश्यति; यथाचिन्तनं तथा चैतन्यस्वरूपात् अर्थः उदेति। एषः जीवः सदा आकाशमेव, "अहं अयम्" इति चिन्तयन्, चैतन्येन व्यक्तिं गृह्णाति, यथा स्वप्ने पथि भवति। तारेव रूपं कल्पयित्वा, तद् ध्यानशरीरमित्युच्यते, तदेवावस्थां प्राप्नोति, मनः यथावस्तुं भवति। बहिर् त्यक्त्वेव, तस्य तारे हृदये अन्तर् दीप्तिः, बहिरपि सन्निवर्तते, दर्पणस्थशैलवत्। यथा शरीरं कूपे वा बहिर्वा स्थितं, तथा स्वप्नविकल्पज्ञानं जानाति; एवं जीवः परमाणौ अपि अन्तः पश्यति। जीवः, दृढे तारेव सत्त्वे स्थितः, स्वयमेव क्रियते; एषा ज्ञानधारा बुद्धिमनःप्रभृतिरूपा। तस्मात्, तारेव कोशे जीवाकाशः "पश्यामि" इति विक्षिप्य, आकाशे पश्यन् इव प्रवर्तते। ततः द्वाभ्याम् अपिघ्राभ्याम् बहिरपि पुनः प्रकाशयति; तेन यत् पश्यति, तत् चक्षुषीति नाम भविष्यति। येन स्पृशति, तत् त्वक्; येन शृणोति, तत् श्रवणम्; येन घ्राणयति, तत् नासिका; एवं स्वयमेव आत्मनि आत्मानं पश्यति। यत् रसयति, तत् जिह्वेति भविष्यति; यद् गच्छति, तद् वातक्रिया, कर्मेन्द्रियसमूहः। एवं सर्वरूपप्रकाशविकल्पोत्पत्तिं चिन्तयन्, सूक्ष्मशरीरी आकाशे आकाशस्थः तिष्ठति। एवं तेजोऽणोः विस्तारं चिन्तयन्, ब्रह्म जीवशब्दाभिधेयः, असत् सन्निव सतिव दृश्यते। सः शब्दार्थविकल्पसंमोहं प्रविश्य, सूक्ष्मशरीरं मनःशरीरं वस्त्रवत् गृह्णाति। स्वकल्पनया ब्रह्माण्डस्थं रूपं पश्यति; केचित् जलस्थं, केचित् विश्वपतिरूपं पश्यन्ति। सः भविष्यज्जगतः सृष्टिं पश्यति, अनुभवति च, स्वचिन्तितस्वरूपत्वेन, यथा आत्मनः गर्भगृहं। सः आकाशकालकर्मद्रव्यविकल्पं पश्यति; एवं चिन्तयन् शब्दकर्ता भवति, कल्पितैः शब्दैः बध्नाति। एषः सूक्ष्मशरीरी असद्विश्वमायायां केवलं असत् विचरति, यथा स्वप्नगतः विहरति। एवं, अपि अनुत्पन्नः सः स्वयमेव स्वतः जात इव दृश्यते, सूक्ष्मशरीरात्मा, ईश्वरः, आदिप्रजापतिः। यदा अपि एषा माया ब्रह्माण्डरूपा सिद्धा, न किञ्चिदपि वस्तुतः सिद्धं, न च किञ्चित् जातं वा दृश्यते। सः ब्रह्माकाशः शुद्धाकाशरूपेणैव तिष्ठति, अचलः; एषा विकल्पपुरी सति अपि वस्तुतः न सत्यम्। एषा अद्भुतविलासः आकाशे उत्पन्नः, अजातः, अरूपः; न कृतः, न अनुभूतः, न सत्यः, सति इव दृश्यते। महाकल्पे ब्रह्मादिमुक्त्या, नूनं न किञ्चित् पूर्वस्मृति अस्ति; तस्य कारणं स्वयम्भुवः। यस्मात् स्वयम्भूः यथारूपः, तथैव तस्मात् स्मृतिः जायते; एवं अनादिसंस्कारः अस्ति, पृथिव्यादिभिः सह। यथा स्वप्ने पृथिव्यादिवस्तूनि जाग्रति दृश्यन्ते, तथैव विश्वं सदा शुद्धाकाशस्वरूपेण स्मर्यते। यत्र यथा च जलस्य द्रवभावः अस्ति, तथैव परात्मनि न किञ्चित् अन्यत् सृष्टिः। एवं सृष्टिः स्थापिताऽस्ति, एषा प्रकाशनं तिष्ठति; यद् विश्वमिति उच्यते, तद् केवलं आकाशस्वरूपं, न वस्तुतः किञ्चित् सृष्टम्। एवं दृश्यं विश्वं शान्तम्, आकाशरूपम्, अविभक्तम्, अविकल्पितम्; निराधारम्, निरुपस्थितम्, अद्वैतम्, ऐक्यरहितम्। यदा अपि विश्वप्रत्ययः जायते, न तर्हि किञ्चित् वस्तुतः जातम्; परं व्योम अव्याप्तम्, विशदम्, स्थितमेव।