सुप्रभा नाम्नि काचित् स्त्री पञ्चाशत् वीर्यवन्तः दुर्जयाश्च पुत्रान् अजनि, ये सङ्घर्षा इति प्रसिद्धाः, अतिवीर्यवन्तः च दुस्तराश्चासन्। एतादृशी महर्षेः विश्वामित्रस्य महिमा तेजश्च महान्, तस्मात् रामस्य गमनं प्रति मनः न चलयेत्। स हि महातेजाः महातपाः ऋषिः समीपस्थितः सन् मृत्युसमये अपि धर्मात्मानं अमृतत्वं प्रापयति; अतः मोहितवत् त्वं शोकं मा गच्छ। एवं वसिष्ठवाक्यं श्रुत्वा दशरथो राजा पुत्रं प्रेषयितुम् अभिप्रेत्य रामं लक्ष्मणेन सह आह्वयत्। स राजा द्वारपालं संबोध्य आज्ञापयत्—"रामं बलिनं सत्यवीर्यं लक्ष्मणेन सह शीघ्रम् आनय, ऋषेः कृते विघ्नं विना।" राज्ञा एवं आज्ञप्तः स द्वारपालः अन्तःपुरं गतः, क्षणेन प्रत्यागत्य नृपतिम् उवाच—"स्वामिन्, रामः स्वगृहे स्थितः, शत्रून् जित्वा अपि शोकसन्तप्तः, रजनीसमये पद्मे स्थितम् इव भ्रमरः।" स च "क्षणेन आगमिष्यामि" इति उक्त्वा, एकाकी चिन्तासक्तः उपविष्टः, क्लान्तमनाः, कस्यापि समीपं न इच्छति। एवं श्रुत्वा राजा सर्वान् रामचरितान् अनुयायिनः सान्त्वयित्वा, यथाक्रमं पृष्टवान्। स च रामसेवकः राज्ञा पृष्टः—"रामः कथं स्थितः?"—इति दुःखितः प्रत्युवाच—"राजन्, वयं केवलं रामकारणात् क्षीणशरीराः क्लान्ताः च जीवामः। यदा स स तीर्थयात्रया मुनिभिः सह प्रत्यागतः, तदा तस्य मनः क्लिष्टम् अभवत्। अस्माभिः प्रयत्नेन याच्यमानः अपि, स सायं संध्याकर्माणि शोकमूर्छितः करोति, कदाचित् नापि करोति। स्नात्वा देवतान् पूजयित्वा, आचार्याचारान् पालयित्वा अपि, स क्लान्त एव; प्रेरितः अपि, तृप्त्यर्थं न खादति, हे नृप।" "अन्तःपुरस्त्रीभिः सह न क्रीडति, याः तं यौवनोद्यानेषु दोलायाम् आरोपयन्ति, स चाटकपक्षिरिव पृथिवीसुखानि न स्पृशति। मणिमुक्ताफलैः भूषितानि कुण्डलानि बाजूबन्धनानि च तं न रञ्जयन्ति, पतनस्य समीपे गगनं यथा न रमयति। क्रीडासु चञ्चलासु स्त्रीषु, पुष्पवातेषु, लतान्तरितवनेषु च, स गाढं विषण्णः भवति। यत् किंचिद् रमणीयं, योग्यं, मनोहरं, मनोमोहकम्, तस्मात् स विरज्यते, अश्रुपूर्णदृशेव।" "नृत्यरम्येषु मध्ये स्त्रीभ्यः प्रत्याख्यानं कृत्वा, स 'किमर्थं दुःखदायिन्यो मया साकं आगता:' इति वदति। भोजनशय्यासनस्नानक्रीडापानासनादिषु न तुष्याति, नापि तानि निन्दति; पिशाचवत् तानि मन्यते। स च 'किं वित्तेन, किं दुःखेन, किं गृहेण, किं प्रयत्नेन? सर्वमिदं मिथ्या' इति उक्त्वा, मौनमवलम्ब्य एकाकी तिष्ठति। हास्ये, क्रीडायाम्, कर्तव्येषु च न प्रवर्तते, केवलं मौनमेव आश्रयति।" "ललितकेश्या विलासिन्यः स्त्रियः, मनोहरदृष्टयः, तं न हर्षयन्ति, यथा मृगाः वनवृक्षम्। एकान्ते, क्षितिजे, तटिन्याः कूले, वने च, स मृगैः सह रमते, स्वजातिवद्। वस्त्रपानभोजनधनादिषु विरक्तचित्तः, स तपस्विव्रतम् अनुतिष्ठति।" "एकाकी विरक्ते देशे स्थित्वा, न हास्यति, न गायति, न रोदिति। पद्मासनं बद्ध्वा, रिक्तचित्तः, वामकरतले गण्डं स्थापयित्वा, तत्रैव तिष्ठति। न गर्वं गृह्णाति, न राज्यम् इच्छति; सुखदुःखयोरपि प्रवाहे न उत्थानं न पतनं करोति।" "न वयं जानुमः, कदा जातः, किं करोति, किं इच्छति, किं चिन्तयति, कुत्र गच्छति, कथं वा किमर्थं वा कर्म करोति। प्रतिदिनं कृशः भवति, प्रतिदिनं वर्णहीनः, प्रतिदिनं वैराग्यं लभते, शरदन्ते वृक्ष इव। शत्रुघ्नः लक्ष्मणश्च तं अनुयान्ति, स्वप्रतिबिम्बवत्। सेवकैः, नृपैः, मातृभिः च पुनःपुनः पृष्टः, स केवलं 'न किञ्चित्' इति उत्तरं दत्त्वा, निराशः मौनमवलम्बते।" "स च प्रियसखायं उपदिशति—'मनो न सुखेषु स्थापय, ये क्षणमात्रं हृदयम् स्पृशन्ति' इति। रमणीयविलासिनीनां, सभायां च संवादानां, स्नेहः तस्य साक्षाद् विनश्यति। पुनःपुनः, काकः केवलं चेष्टया गानम् करोति, न माधुर्यं, न यत्नं, न रूपं।" "निकटवर्ती कश्चित् सेवकः 'राज्यं गृहाण' इति वदति चेत्, स तं पिशाचवत् हसति, अन्यत्र एव चित्तं स्थित्वा। न भाषितं शृणोति, न पुरतः स्थितं पश्यति; सर्वं तु तिरस्करोति, महदपि। यदि गगने पद्मवनं वा महद्वनं स्यात्, तर्हि 'कथमेतत्?' इति न विस्मयं लभते।" "रम्यास्त्र्यः परितः स्थिताः अपि, तस्य मनः प्रेमबाणैः न विदार्यते, स्थूलशिलावत्। यदि कश्चित् क्लान्तः पृच्छेत्—'एकं वासस्थानं वा वित्तं वा इच्छसि?'—स तस्मै याचके सर्वं दत्त्वा, तस्यैवोपदेशं करोति।