एषः सूक्ष्मभूतगणः एव चैतन्यम्, स्वसंकल्पमयः, रूपरहितः सन्, प्रत्यक्षे काले अणुसंख्यान् पश्यति। सर्वेषु लोकेषु बीजम् एतत् पञ्चसूक्ष्मभूतमात्रम् एव, तस्य परमकारणम् तु परमचैतन्यशक्तिः, या प्रथमा च दूरस्था च। यत् यत् तस्मात् उदेति, तत् सर्वदा एकमेव अजं मूलचैतन्यम् अनुभवति, तस्मात् एव विश्ववैभवः उत्पद्यते। परमव्यापके समस्थिते च ब्रह्मणि, यत्र नाकाशाग्नितमस्सत्त्वादीनां सम्भवः, तत्र प्रथमं वस्तुत्वबुद्धिः जायते विशेषज्ञानविषयसम्बन्धात्, ततः मनन्यत्वबुद्धिः चैतन्यशक्त्या उदेति। तस्मात् ज्ञातस्य पोषणात् अहंताबुद्धिः उत्पद्यते, ज्ञातवस्तुनिष्ठत्वात् अहंबुद्धिः जायते। तस्मात् अहंबुद्धेः विकाररूपेण बुद्धितत्त्वम् उदेति, यः मनआदिशब्दैः च सूक्ष्मभूतैः च तेषां कार्यैः च युक्तः। शून्याभावात् अन्येषां च सूक्ष्मभूतानां चिन्तनात्, तत्तद्भूताकृतयः सम्पद्यन्ते; एवं जगतो मूलम् महाविटपः दृश्यते। सः महाव्योम्नि महावने च, स्वप्ननगरे इव, सहसा क्रमशः उद्भवति पुनः पुनः विनश्यति च। एषः बीजम्, चैतन्यसम्भूतम्, जगद्वनकुञ्जानां, न कदाचित् पृथिव्यादिषु आश्रितम्। एषः चैतन्यस्वरूपः, अनन्तरम् पृथिव्यादीनि उत्पादयति; यथा स्वप्ननगरं शुद्धचैतन्यमात्रकृतम्, एवं एषः अपि। यत्र यत्र सः अस्ति, तत्र तत्र संसाराङ्कुरं विसृजति; पञ्चकमेव जगद्बीजम्, तस्य च बीजम् अव्ययचैतन्यं। यथा बीजम्, तथा फलम्; तस्मात् जगत् ब्रह्मस्वरूपम्। सृष्ट्यादौ एषः पञ्चकगणः महाकाशे उदेति। पञ्चकं चैतन्याकाशभूतात्मकम् कल्पितम्, न तु सत्यम्; एतेन यदत्र विस्तार्यते तत् व्याप्यते। तदपि, आकाशस्वरूपत्वात् विकल्पात्मकत्वाच्च, न वस्तुतः अस्ति; यद् अस्थिरम् तेन किमपि न स्थाप्यते। आकाशविकल्पात्मकं किम् सत्यम् भवेत्? यदि पञ्चकं ब्रह्मैव, तर्हि तस्य ब्रह्मभावात्—पञ्चकं पञ्चनियमवशात् परिपक्वं ब्रह्मैव, त्रैलोक्य-मायाम्। यथा सृष्ट्यादौ स्फुरति, तथा पञ्चकम् उदेति। एवमेव, आदौ एव तदेव तत्त्वावस्थायाम् कारणम् भवति; तस्मात् किञ्चित् न जायते, जगत् तु जातमिव दृश्यते। स्वप्ननगरे कल्पनायां वा यथा असत्यम् सत्यमिव अनुभवति, तथा ब्रह्मणः काशः, बाह्यकाशः, जीवकाशः च सर्वं स्वयमेव। अतः शुद्धचित्तः वेत्ति, पृथिव्यादीनि न वस्तुतः उद्भवन्ति; एषः एव जीवः, काशसारः, यथोक्तम्। शृणु, कथं काशरूपः जीवः एतत् शरीरं प्राप्नोति। जीवकाशः एव काशः, परमकषे स्थितः। अत्र प्रकाशकणः ‘अहम् एषः’ इति चिन्तयन्, स्वध्यानबलात्, आत्मनः आकाशे स्थितमिव स्वयम् उन्नतम् कल्पयति। यदसत्यम्, तत् सत्यमिव रूपं गृह्णाति; यथा चन्द्रमा केवलं चिन्तया आकाशे दृश्यते, तथा ध्यात्वा स्वयम् द्रष्टा च दृश्यं च भवति, एकत्वात् द्वैतत्वं प्राप्नोति, स्वप्नदर्शनमृत्युः इव। सः किंचित् स्थूलताम् आपद्य, ततः तारेवात्मानं पश्यति; यथायोग्यं ध्यानात्, चैतन्यस्वरूपात् अर्थः उदेति। एषः जीवः सदा काशः एव, ‘अहम् एषः’ इति चिन्तयन्, चैतन्ययोगात् अहंताभावम् आप्नोति, यथा स्वप्ने त्वम् पथिकः भवसि। तारेव रूपं कल्पयन्, यत् ध्यानशरीरम् इति कथ्यते, तदा तदेव भावम् आप्नोति, यः मनः यथाविषयम् भवति। बाह्यम् इव त्यक्त्वा, तारे हृदयभागे, अन्तः प्रकाशते, बहिर्भूतः अपि, दर्पणस्थपर्वतवत्। यथा कूपे शरीरम् अस्ति वा बहिः निर्गच्छति, तथा स्वप्नकल्पनयोः ज्ञानम् जानाति; एवं जीवः परमाण्वन्तः पश्यति। सः जीवः, कठोरताररूपे स्थितः, स्वयमेव क्रियते; एषः विज्ञानप्रवाहः, बुद्धिमनआदिरूपः। तस्मात् जीवकाशः, तारावरणान्तर्गतः, ‘अहं पश्यामि’ इति भावेन विस्तारं करोति, आकाशे पश्यित्वा इव। ततः द्वारद्वयेन पुनः किञ्चित् बाह्यम् प्रसारयति; यदेन पश्यति, तत् नेत्रयुग्मम् इति भविष्यति। यद् स्पृशति, तत् त्वक्; यद् शृणोति, तत् श्रवणम्; यद् घ्राणयति, तत् नासिका; एवं, आत्मन्येव आत्मानं पश्यति। यत् रसयति, तत् जिह्वा इति भविष्यति; यत् गच्छति, तत् वातक्रिया, कर्मेन्द्रियगणः। एवं सर्वरूपदीपकल्पनां चिन्तयन्, सूक्ष्मशरीरी आकाशे आकाशान्तः स्थितः। एवं प्रकाशकणविस्तारं चिन्तयन्, ब्रह्म जीवशब्देन स्थितम्, असत्यमिव सत्यमिव दृश्यते। एवं, जीवशब्दार्थविकल्पसंकरम् प्रविश्य, सूक्ष्मशरीरधारी सन्, मनश्शरीरं वस्त्रवत् धारयति। स्वकल्पनया, अण्डकोशान्तर्गतं रूपं पश्यति; केचित् जलस्थम्, केचित् विश्वाधिपरूपम् इति पश्यन्ति। सः भविष्यत् विश्वस्य प्रसारम् पश्यति, अनुभवति च, यथा स्वस्य कल्पनारूपः स्वस्य गर्भगृहवत्। सः आकाशकालकर्मद्रव्यकल्पनां पश्यति; एवं चिन्तयन्, शब्दकर्त्ता भवति, कल्पितशब्दैः बद्धः। एषः सूक्ष्मशरीरः, असत्यमायाजगति, केवलम् असत्ये विचरति, यथा स्वप्ने विहरन्। एवं, अप्रसूतः अपि, स्वयमेव स्वयम्भूः, सूक्ष्मशरीरात्मा, ईश्वरः, आदिप्रजापतिरिव दृश्यते।