सूर्यप्रभाद्युत्स्फुरणैः, तस्य बीजं तद्वृक्षस्य यत्र शाखाः प्रकाशरूपाः सन्ति, तस्मात् विविधरूपेण जगत् प्रसारितुम् आरभते। चतुष्टयसमूहस्य सत्-असत् भावात्, तस्य समवायस्य रसः सूक्ष्मरसतत्त्वं इति कथ्यते। यद् बीजं तद्रसवृक्षस्य, तदेव भविष्यतो वारिप्रपञ्चस्य सारः; परस्पररसस्वादनात्, तस्माद् जगत् प्रसारयति। यद् गन्धसंवेदनस्य कल्पना, तद् कल्पनारूपं; कल्पना एव गन्धसूक्ष्मतत्त्वं गुणैः सह दत्ते। बीजात्, भविष्यतो लोकमण्डलस्य शक्तिरूपात्, रूपवृक्षः उत्पद्यते; एवं विश्वाधारात् संसारचक्रम् प्रसारितुम् आरभते। सूक्ष्मतत्त्वानि चेतनया कल्पितानि, परस्परं सततं रूपान्तरेभ्यः परिवर्तन्ते, यथा जलं स्वयम् अन्तः परिवर्तते। एवं मिश्रितानि पृथक्तत्त्वानि पुनः शुद्धरूपेण न दृश्यन्ते, पूर्णप्रलये एव शुद्धता दृश्यते। व्योमविस्तारे शुद्धचैतन्यरूपेण तानि सन्ति, बीजस्य लघ्वाकाशे वटगुल्मसमूहवत् भवन्ति। तानि सृष्टिप्रक्रियाम् साक्षात्कुर्वन्ति, शतशाखाभिः प्रसारयन्ति, अन्तरात्मन्यणुरूपेण स्थितानि, क्षणेन कल्पविस्तारवत् भवन्ति। रूपान्तरेण विचरन्ति, केचन अपरिवर्तिताः सन्ति; सर्वे चेतनया ज्ञाताः, क्षणेन समीकृताः भवन्ति। तत्त्वसमूहः तु स्वस्यैव चेतन्यरूपः, स्वसंकल्पेन निर्मितः; बोधक्षणे अणुसमूहं पश्यति, यद्यपि स्वयं निराकारः। सर्वेषु लोकेषु बीजं केवलं पञ्चसूक्ष्मतत्त्वं; तस्य परमकारणम् चेतन्यशक्ति, या प्रधानं दूरं च। यत् तस्मात् उत्पन्नं, तदेव नित्यं एकं अजं मूलचैतन्यं अनुभवति, तस्माद् विश्ववैभवः उत्पद्यते। परमव्यापकस्य ब्रह्मणः, यत्र न व्योम, न अग्नि, न तमः, न सत्त्वं वा, तत्र सर्वम् समं समस्थितम्। तत्र प्रथमं वस्तुत्वधारणं, विशेषज्ञानेन जायते; ततः मनस्त्वभावः स्वयं चेतन्यशक्त्या उत्पद्यते। तस्मात् व्यक्तित्वधारणं, ज्ञातस्य पोषणात् जायते; ततः अहंभावः, ज्ञातस्य विशेषाध्यासनात् उत्पद्यते। तस्मात् बुद्धित्वधारणं अहंभावस्य रूपान्तरेण जायते; सा एव मनःआदि-नाम्ना, सूक्ष्मतत्त्वैः तद्व्यापारेण युक्ता। शून्याभावात्, अन्यसूक्ष्मतत्त्वचिन्तनात्, तत्त्वानां रूपाणि उत्पद्यन्ते; एवं महाजालं, जगतो मूलम्, दृश्यते। ततः सहसा, अनुक्रमेण, स्वप्ननगरवत्, उत्पद्यते पुनः पुनः व्योमविस्तारे महावने च। एष चेतन्यसम्भूतं बीजं, लोकगुल्मसमूहस्य; न किञ्चिद् पृथिव्यादि-तत्त्वे निर्भरति। एष चेतन्यरूपः, पश्चात् पृथिव्यादि उत्पादयिष्यति; यथा स्वप्ननगरं शुद्धचैतन्यरूपं, एवं एष। यत्र यत्र अस्ति, तत्र जगत्संरम्भः प्रसारयति; लोकबीजं पञ्चरूपं, तस्य बीजं अक्षरचेतन्यम्। यथा बीजं, तथा फलं; अतः जगत् ब्रह्मणः स्वरूपम्। सृष्ट्यादौ पञ्चसमूहः व्योमविस्तारे उत्पद्यते। पञ्चरूपं चेतन्यं व्योम तत्त्वानि च कल्पितानि, न तु सत्यम्; तेन यत् इह प्रसारितम्, तद् विस्तारं प्राप्नोति। तदपि व्योमरूपं, कल्पनातत्त्वं च, न तु वस्तुतः अस्ति; यत् स्वयम् अनिश्चितम्, तेन किमपि निश्चितम् न भवति। यद् व्योमकल्पनारूपं, तद् कथं सत्यम्? यदि पञ्चरूपं ब्रह्मणः स्वरूपम्, तदा तस्य ब्रह्मरूपेण—पञ्चसमूहः, पञ्चनियमेन परिपक्वः, केवलं ब्रह्म; त्रैलोक्यस्य मायारूपः। सृष्ट्यादौ यथा प्रकाशते, तथा पञ्चरूपं उत्पद्यते। प्रारम्भे एव, तत्तत्त्वावस्थायाम् कारणं भवति; तथा किञ्चिद् न जायते, तु जगत् जातवत् दृश्यते। स्वप्ननगरवत्, कल्पनावत्, असत्यम् सत्यम् इव अनुभवति। ब्रह्मव्योम, बाह्यव्योम, जीवव्योम—सर्वम् आत्मनि एव। एवं शुद्धमना जानाति, पृथिव्यादि-तत्त्वानि न सत्यम् उत्पद्यन्ति; जीवः व्योमसारः पूर्वोक्तरूपेण वर्णितः। शृणु, जीवव्योमः कथम् एतत् शरीरं प्राप्नोति। जीवव्योमः स्वयम् व्योम, परमविस्तारे स्थितः। अत्र, प्रकाशकणः 'अहं एष' इति चिन्तयति; स्वचिन्तनात्, स्वयम् उन्नतं कल्पयति, आत्मव्योमनि स्थिरम् इव। असत्यम् सत्यम् रूपम् धारणं करोति, यथा चन्द्रः व्योमनि चिन्तनमात्रेण दृश्यते; तं चिन्तयन्, साक्षी-स्वरूपेण तिष्ठति, द्वैतं भवति, स्वप्नवत् वा मृत्युभावनायाम्। सः लघुस्थूलत्वं धारणं कृत्वा, ततः तारारूपेण आत्मनं पश्यति; यथा चिन्तनम्, तथा अर्थः चेतन्यस्वभावात् उत्पद्यते। जीवः सदा व्योमेव, 'अहं एष' इति चिन्तयति; चेतन्यात् व्यक्तित्वं धारणं करोति, यथा स्वप्ने पथिकः भवति। तारारूपं कल्पयन्, यत् चिन्तितशरीरं इति कथ्यते, तद्वस्था एव भवति; मनः यद् वस्तुं पश्यति, तस्य रूपं धत्ते। बाह्यं त्यक्त्वा इव, तदन्तरं तारेण अन्तः प्रकाशयति, यद्यपि बहिः तिष्ठति, यथा दर्पणे पर्वतप्रतिबिम्बम्। यथा शरीरं कूपे स्थितम् वा बहिः आगतम्, तथा स्वप्नकल्पनायां बोधः जानाति; एवं जीवः अणौ अन्तरं पश्यति। जीवः, कठोरताररूपे स्थितः, स्वयम् क्रियते; एष ज्ञानप्रवाहः, बुद्धि-मनःआदि-रूपेण प्रवहति। ततः जीवव्योमः ताररूपावरणे स्थितः, 'अहं पश्यामि' इति चिन्तयन्, व्योमनि पश्यति इव विस्तारयति। तदनन्तरं द्वारद्वयेन, पुनः बहिः प्रसारयति; यत् तेन पश्यति, तद् पश्चात् नेत्रयुगलं इति नाम भविष्यति।