शृणुत, भगवन्तः, यथा यस्य परमशक्तिः केवलस्वचेतनारूपिणी, अस्य विश्वजालस्य अप्रमेयस्य, यद्यपि असत्यमेव, सत्यमिव प्रकाशमाना, विभाति। सा चैतन्यशक्तिः एवंविधा सन्कल्पवृक्षस्य बीजमस्ति; तत्राहंभावस्य सारः कम्पनरूपेण वातवत् प्रवर्तते। चैतन्यं हि अहंभावयुक्तं, आकाशे शब्दतन्मात्रस्य चिन्तनात् शनैः शनैः स्वयमेव स्थूलतां गच्छति, आकाशतन्मात्रं सम्यक् निर्मिमीत च। यत् वस्तुरूपं भविष्यति, तत् शब्दवृक्षस्य बीजमस्ति; तद् वाक्पदवेदगणैः विपुलरूपेण रूपान्तरमापद्यते। तस्मात् सर्वं विश्ववैभवं शब्दरूपेण उदेति; तच्च शब्दसमूहजनितवस्तुसमूहपरिणामेन व्याप्यते। एषा चैतन्यशक्तिः स्वसहितं 'जीव' इति कथ्यते; सा शब्दार्थजालस्य माध्यमेन भव्यमूलवृक्षस्य बीजमस्ति। तत्पश्चात् चतुर्दशभेदाः भूतजातयः आकाशेन वेष्टिताः, जगद्गर्भे विविधयन्त्रसमूहवद् प्रसृताः स्युः। चैतन्यं, नामरूपसारं न प्राप्तम्, जीवितरूपेण प्रकाशते; तत् एव चैतन्यं स्पर्शकल्पनया क्षणेन स्पर्शतन्मात्रं भवति। वाततत्त्वस्य विस्तारः स्पर्शैकशाखावृक्षस्य बीजमस्ति; तस्मात् सर्वभूतक्रियास्पन्दनं प्रसृत्यते। यत्र यत्र चैतन्यं स्वलीलया अनुभवरूपेण प्रकाशते, तत्र तत्र तज्ज्योतिः अग्नितन्मात्रं भवति, यः नामार्थस्योत्पत्तिं जनयति। सूर्यादिदीप्तिविस्तारैः तद् प्रकाशशाखावृक्षस्य बीजमस्ति; तस्मात् जगत् विविधरूपेण प्रसृत्यते। चतुष्टयरूपेण यदस्ति, सच्चासच्चेव, तस्यास्य समुदायस्य रसः रसनतन्मात्रं कथ्यते। यद् रसनवृक्षस्य बीजमस्ति, तदेव भविष्यदम्बुप्रवाहस्य सारः; परस्परास्वादनात् जगत् तस्माद् व्यपसृत्यते। यद् गन्धकल्पना भविष्यति, सा कल्पनारूपा; कल्पना एव गन्धतन्मात्रं गुणैः सहितं ददाति। बीजरूपेण, यथा भविष्यदण्डकगोलस्य सामर्थ्यमस्ति, रूपवृक्षः उदेति; एवं समस्ताधारात् संसारचक्रं प्रसृत्यते। एतानि तन्मात्राणि चैतन्येन संकल्पितानि, स्वयमेव अनुवर्तनरूपेण रूपान्तरं यान्ति, यथा जलं स्वयमेव विक्रियते। एवं संमिश्राणि पृथक् पृथक् च तन्मात्राणि, पूर्णप्रलयस्य अन्तरेण, शुद्धानि पुनः न दृश्यन्ते। आकाशविस्तारे शुद्धचैतन्यरूपेण एव स्थितानि, ते बीजस्य लघ्वन्तराले वटगुल्मसमूहवत् भवन्ति। ते सृष्टिप्रक्रियायाः साक्षिणः, शतशाखावत् प्रसृताः, अन्तरङ्गे परमाणुरूपेण तिष्ठन्ति, क्षणेनैव कल्पवद् विस्तीर्णाः भवन्ति। विकाररूपेण विचरन्ति, केचित् अविकारिताः सन्ति; सर्वे चैतन्यविज्ञेयाः, क्षणेन संहताः भवन्ति। एष तन्मात्रसमूहः वास्तवतो चैतन्यस्वरूपः स्वसंकल्पसम्भूतः; अनुभूते काले, परमाणुसमूहं पश्यति, यद्यपि स्वयं निराकारः। सर्वेषां लोकानां बीजं हि एष पंचतन्मात्र एव; तस्य परं कारणं चैतन्यशक्तिः, या प्रधानं दूरस्थं च। यत् तस्मात् उदेति, तत् नित्यं एकमजातं आद्यचैतन्यमेव अनुभूयते, तस्मात् च विश्ववैभवम् उदेति। परमव्यापके समे ब्रह्मणि, यत्र न आकाशस्य, न अग्नेः, न तमसः, न सत्त्वादेः उदयः अस्ति, तत्र आदौ विशेषज्ञानात् 'वस्तुत्व' कल्पना जायते; ततः चैतन्यशक्त्या 'मानस्त्व' सङ्कल्पः उदेति। तस्मात् ज्ञातस्य पोषणात् 'व्यष्टित्व' कल्पना जायते; ततः ज्ञातनिष्ठया 'अहंभाव' उद्भवति। तस्मात् 'अहंभावस्य' विकाररूपेण बुद्धिकल्पना जायते; सा एव 'मनः' इत्यादिशब्दैः, तन्मात्रैः, तेषां कार्यैः च संयुक्ता। शून्याभावात्, अन्येषां तन्मात्राणां चिन्तनात् च, भूतानां रूपाणि उद्भवन्ति; एवं जगदुत्पत्तिकाननं दृश्यते। सहसा, अनुक्रमेण, स्वप्ननगरवत्, आकाशे महावने च, उद्भूय पुनः पुनः विनश्यति। एषा चैतन्यसम्भूता बीजरूपा, जगद्वनगुल्मानां, न पृथ्वीवारिवाय्वादिषु किञ्चिद् अपेक्षते। सा चैतन्यमयी, पश्चात् पृथ्वीमादीनि उत्पादयिष्यति; यथा स्वप्ननगरं शुद्धचैतन्यमयं, एवं एषः अपि। यत्र यत्र अस्ति, तत्र जगदङ्कुरं विमुञ्चति; जगद्बीजं पंचत्वं, तस्य च अव्ययचैतन्यं पंचत्वस्य बीजमस्ति। यथा बीजं तथा फलम्; अतः जगत् ब्रह्मस्वरूपमेव। सृष्ट्यादौ एष पंचसमूहः महाकाशे उदेति। पंचत्वं चैतन्याख्यं, आकाशभूतात्मकं, कल्पितमेव, न तु सत्यम्; तेन यदत्र व्याप्यते तत् विस्तारमाप्नोति। तदपि आकाशरूपं, संकल्पात्मकं, न वस्तुतो विद्यते; तदपि अनवस्थितत्वात्, तेन किञ्चिदपि न स्थापितम्। यद् आकाशसंकल्पात्मकं, तत् कथं वस्तुत्वं प्राप्नुयात्? यदि पंचत्वं ब्रह्मैव, तर्हि तस्य ब्रह्मभावेन— एतत् पंचत्वं, पंचनियमसम्पाकेन, केवलं ब्रह्मैव—त्रैलोक्यस्य मायारूपम्। यथा सृष्ट्यादौ स्फुरति, एवं पंचत्वं उदेति। एवं सृष्ट्यादौ, तद् एव भूतावस्थायां कारणं भवति। अतः किञ्चिदपि न जातम्, जगत् तु जातमिव दृश्यते। स्वप्ननगरकल्पवद्, असत्यमपि सत्यमिव अनुभवति। ब्रह्मणः आकाशः, बाह्यः आकाशः, जीवस्य च आकाशः, सर्वं स्वयमेव अन्तर्भूतम्। एवं शुद्धबुद्धिः वेत्ति, पृथ्वीभूतादीनि न वस्तुतः जायन्ते; एवमिह जीवः आकाशसाररूपः, यथोक्तम्। शृणु, कथं आकाशरूपः जीवः एतत् शरीरं प्राप्नोति; जीवाकाशः एव आकाशः, स च परमे व्योम्नि स्थितः।