श्रूयतां, भगवन्, यतः सर्वोत्कृष्टः शान्तः शुद्धतमः च भावः, तस्मात् कथं जगदिदं समुत्थितमिति परमार्थेन शृणु। यथा गाढनिद्रा स्वप्नवत् दृश्यते, एवं केवलं ब्रह्मैव सृष्टिरूपेण प्रकाशते—सर्वं एकं शान्तं च। तत्रैव अनुक्रमं शृणु। अनन्तस्य स्वयंज्योतिषः चिद्रत्नस्य तादृशस्य स्वभावतः केवलं सतत्त्वं सततमस्ति। तस्मिन् आत्मनि किञ्चित् बोध्यरूपेण प्रतिभाति, न तु किञ्चित् वस्तुतः गृहीते, यः चेतनास्पन्दनस्य लिङ्गं, सूक्ष्मविज्ञानस्य च सूचनम्। यद्भाव्यमर्थकल्पनाभिः सः स्वल्पकल्पितरूपतां गच्छति, आकाशात् अपि सूक्ष्मः, विशुद्धः, सर्वस्य भाव्यस्य प्रकाशकः च। तस्मात् परं सतत्त्वं सत्तातीतं चेतनायाम् अपि प्रवर्तते; तेन सः बोध्ययोग्यः स्यात्, स्वल्पमात्रेण ग्राह्यत्वं प्राप्नोति। ततः सघनचेतनया भविष्यज्जीवाद्याख्यां लभते; एष आत्मनः स्वकल्पना, या परावस्थात् अवरोहति। स्वैकभावधारणायाम् एव तिष्ठन्, सृष्ट्यर्थं सज्जः, तदा तत्त्वतोऽस्य सूक्ष्मशरीराणि तिष्ठन्ति। तदनन्तरं शून्यरूपमाकाशं जायते, यत् शब्दगुणादिसंभावनायाः बीजम्, यद्भविष्यत्स्फुटार्थानां कारणम्। तदा ‘अहं’ भावः, कालभावः च समुत्पद्येते; एते लोकारम्भस्य, भविष्यद्व्यवहारस्य च मुख्यबीजानि। तस्य परशक्तिः, केवलस्वबोधात्मिका, यं जालमिव प्रकाशयति, तदसत्यमपि सत्यमिव दृश्यते। एवं तादृशी या चेतना, सा सङ्कल्पवृक्षस्य बीजम्; तत्र अहङ्कारसारः कम्पनात् वातरूपेण वर्तते। चेतना अहङ्कारयुक्ता, आकाशे शब्दतन्मात्रचिन्तनया, शनैः शनैः स्वयं सघनत्वं गच्छति, सम्यगाकाशतन्मात्रं निर्मिमीत्यपि। यद्वस्तु वस्तुतया भविष्यति, तत् शब्दवृक्षस्य बीजम्; तद् शब्दसमूहवाक्यप्रमाणवेदगणपरिवर्तनैः रूपान्तरं प्राप्नोति। तस्मात् विश्ववैभवमखिलं शब्दरूपेण जायते; शब्दविस्तारात् वस्तुसमूहपरिणामेन प्रसारितं भवति। सा चेतना स्वपरिकरेण सह ‘जीव’ इति कथ्यते; शब्दार्थजालव्यूहेन, तन्मात्रवृक्षबीजत्वेन स्थितम्। चतुर्दशभेदयोनि: प्राणिसमूहः आकाशावृत्तः, जगत्कुक्षौ विविधयन्त्ररूपेण प्रसार्यते। या चेतना नामरूपसारं न प्राप्नोति, सा जीवनरूपेण प्रकाशते; सा एव चेतना स्पर्शनाभासेन क्षणेन स्पर्शतन्मात्रं भवति। वायुतत्त्वविस्तारः स्पर्शैकशाखावृक्षस्य बीजम्; तस्मात् सर्वभूतक्रियास्पन्दनं प्रसारितं भवति। यत्र यत्र चेतना स्वविलासेन अनुभवदीप्तिं प्रकाशयति, तत् तेजस्तन्मात्रं भवति, यः नामार्थानां सम्भवस्य कारणम्। सूर्यादिदीप्तिविस्तारैः स एव प्रकाशशाखावृक्षस्य बीजम्; तस्मात् जगत् नानारूपेण प्रसारितं भवति। चतुष्टयस्यानुभावात्, यथा सत्-असत् इति, तस्यासम्बद्धस्य रसानुभवः रसनाम तन्मात्रं स्मृतम्। यद् रसवृक्षस्य बीजम्, तदेव भविष्यज्जलविलासस्य सारम्; परस्परस्वादनात् जगत् तस्माद् प्रसारितं भवति। यद् गन्धकल्पनारूपं, कल्पनैव गन्धतन्मात्रं गुणसहितं ददाति। बीजरूपेण, भविष्यज्जगत्स्फेरस्य सामर्थ्येन, रूपवृक्षः उद्भवति; एवं विश्वाधारात् संसारचक्रं प्रसारितं भवति। तन्मात्राणि चेतनया चिन्तितानि, स्वयम् अन्योन्यं सततम् परिवर्तन्ते, यथा जलं स्वयमेव रूपान्तरं गच्छति। एवं एतानि मिश्रितानि पृथग्भूतानि च तन्मात्राणि पुनः विशुद्धानि न दृश्यन्ते, सम्पूर्णप्रलयकाले एव। आकाशविस्तारे केवलं शुद्धचैतन्यरूपेण स्थितानि, तानि बीजस्य लघ्वन्तराले वटगुल्मसमूहवत् दृश्यन्ते। तानि सृष्टिक्रमं पश्यन्ति, शतशाखया शाखां व्रजन्ति, अन्तरङ्गे परमाणुरूपेण तिष्ठन्ति, क्षणेन कल्पसमाना भवन्ति। परिणामरूपेण विचरन्ति, अपरे च अपरिणामिनः; सर्वे चेतनया ज्ञाताः, क्षणेन सङ्कुच्यन्ते। एष तन्मात्रसमूहः, स्वसङ्कल्परूपा चेतनैव; प्रत्यक्षे क्षणे, परमाणुसमूहं पश्यति, स्वं निराकारमेव। सर्वेषु लोकेषु बीजम् एतेषां पञ्चतन्मात्रमेव; तस्य परकारणं चेतनाशक्तिः, या प्रधानं दूरस्थं च। यद् यत् तस्मात् उदेति, तद् एकमेव अजं मूलचैतन्यं अनुभूयते, तस्मात् विश्ववैभवम् उद्भवति। यत्र परमं सर्वव्यापि समं ब्रह्म स्थितम्, यत्र न आकाशस्य, न तेजसः, न तमसः, न सत्त्वादीनां समुत्पत्तिः— तत्र प्रथमं वस्तुत्वकल्पना जायते, विशेषज्ञानविषयस्य बोधात्; ततः मनस्त्वाभासः चेतनाशक्तेः एव। तस्मात् प्रतिपन्नस्य पोषणात् व्यक्तित्वकल्पना जायते; ततः ज्ञातस्य अभिमानविशेषात् अहंभावः उदेति। तस्मात् अहंभावविकाररूपा बुद्धिकल्पना जायते; सा एव मनआदिशब्दैः, तन्मात्रैः तेषां कार्यैश्च संयुक्ता। शून्याभावात्, अन्येषां तन्मात्राणां चिन्तनात्, भूतविकाराः जायन्ते; एवं महाविटपः, यः जगतो मूलम्, दृश्यते। स हि सहसा, अनुक्रमेण, स्वप्ननगरवत्, उद्भूय पुनः पुनः विनश्यन्, आकाशमहावने दृश्यते। एष चेतनाजन्यः, लोकविटपकुञ्जवृक्षस्य बीजम्; न हि पृथिव्यादिभ्यः किञ्चित् अपेक्षते। एष चेतनस्वरूपः, पश्चात् पृथिव्यादीनि उत्पादयिष्यति; यथा स्वप्ननगरं केवलं शुद्धचैतन्यमयं, एवं एष अपि।