यदि किञ्चित् वस्तु आदौ उत्पन्नं पश्चात् विनश्यति चेत्, तदा तस्य वस्तुनः स्मरणात्, या बन्धनरूपा निष्फला चिन्तनाशक्तिः, सा न निवर्तते। यत्र यत्र चित्तं स्थाप्यते, तत्र तस्यैव दर्पणस्थप्रतिबिम्बवत् प्रतिबिम्बमुत्पद्यते; एषा एव सृष्टिस्मृतिः। आदौ तु दृश्यं जगन्नोत्पद्यते; यदि तद् स्वतो नास्ति, तर्हि द्रष्टृदृश्यमोहाभावात् मोक्षः सम्पद्यते। अतः हे आत्मविदां श्रेष्ठ, असम्भवमोक्षकल्पनां तर्केण मम निवर्तय, दृश्यजगतोऽपि परमासम्भवं विस्तरेण कथय। यथा कृत्स्नं जगत् सृष्टिरूपं सत्यमिव दृश्यते, तथैव, हे राम, एतत् विस्तरेण शृणु। यावदेतत् निर्णायकशब्दैः सम्यग् न निरूप्यते, तावदिव तव हृदयस्थरजो नोपशमं यास्यति, यथा सरसि पलालमिव नोपशम्यति। यदा त्वं संसारमायायाः परमशून्यभावं सम्यग् विज्ञास्यसि, तदा त्वं एकाग्रध्यानस्थितः संसारव्यवहारे प्रवर्तिष्यसे। सत्तानास्तित्वग्रहत्यागस्थूलसूक्ष्मचलेऽचलस्वरूपाः ये दृश्यन्ते, ते त्वां ताडयन्ति, न तु विदारयन्ति, यथा महागिरिं शराः न विदारयन्ति। एवं हि केवलं आत्मैवास्ति, द्वितीयो नास्ति, नापि कल्पनया; कथं चायं जगद्भासः भवति, तद् राघव तुभ्यं वक्ष्यामि। अतो हे प्रिय, स एव महात्मा सर्वमिदं प्रकाशयति; स एव प्रत्यक्षप्रकाशचेतःचित्ताश्रयः, सर्वरूपेषु स्वयमेव जायते लीयते च। तस्मात् तस्मात् परमशान्तपरिशुद्धावस्थात्, हे महाबुद्धे, शृणु, कथं विश्वमिदं समुत्पन्नम्। यथा सुषुप्तिः स्वप्नवत् दृश्यते, तथा केवलं ब्रह्मैव सृष्टिरूपेण प्रकाशते; सर्वमेकं शान्तं च—अत्र क्रमेण शृणु। तस्य अनन्तस्य स्वप्रकाशस्वरूपस्य, चैतन्यरत्नस्य, केवलं स्वभावतोऽनुवृत्तिः अस्ति। तस्मिन्नेव आत्मनि किञ्चित् जागरूकतारूपं दृश्यते, न तु वस्तुतः किञ्चित् गृह्यते; एषा च चेतनाचलनचिह्नभूता सूक्ष्मविज्ञानसूचना। आगामिवस्तुविकल्पकल्पनया तद् किंचित् संकल्परूपं गृह्णाति; आकाशात् अपि सूक्ष्मं, शुद्धं, सर्वभाव्यप्रकाशकम्। तस्मात् परमसत्त्वात्, सतत्त्वात्, चेतनायाम् अवतरणं भवति; तेन स्फुटतया बोधाय योग्यं भवति। ततः सघनबोधरूपेण स भविष्यत्प्राज्ञाद्याख्यां लभते; एषा आत्मनः स्वकल्पना, परमपदात् अवतरणस्य क्रमः। यदा केवलं स्वस्वरूपैकभावनिष्ठं भवति, तदा वस्तुतः सूक्ष्मशरीराणि तत्रैव तिष्ठन्ति। तदनन्तरं आकाशशून्यता जायते; सा शब्दगुणादिसंभावनाबीजं, भाव्यव्यञ्जनानां कारणम्। ततः 'अहं'भावः, कालस्य च स्थितिः समुत्पद्यते; एते लोकरक्ष्यभाव्यव्यञ्जनानां मूलबीजानि। तस्यैव परमशक्तिः, केवलस्वबोधरूपा, एषा मायाजालरूपेण प्रकाशते—असत्यत्वेऽपि सत्यानिव। एवं या चेतना, सा संकल्पवृक्षस्य बीजमस्ति; तत्राहंकारवृत्तिः वातरूपेण कम्पनं करोति। चेतना, अहंकारयुक्ता, आकाशे शब्दसूक्ष्मतत्त्वस्य चिन्तनद्वारा शनैः शनैः सघना स्यात्, तथा स्वयमेव आकाशसूक्ष्मतत्त्वं सम्यग् रूपं गृह्णाति। यद् वस्तु वस्तुतो विषयत्वाय कल्पितं, तत् शब्दवृक्षस्य बीजम्; तद्वचनपदवाक्यवेदसमूहरूपपरिवर्तनैः विकसति। तस्मात् सकलजगद्विभवः शब्दरूपेण समुत्पद्यते; स शब्दसमूहकृतवस्तुविकारेण व्याप्यते। सा चेतना, सह परिवारेण, 'जीव' इत्युच्यते; भाव्यशब्दव्यञ्जनजालेन, सा भूतसमूहवृक्षबीजं भवति। चतुर्दशप्रकारभूतसमूहः आकाशावृतः, तदा लोकयोनेः तन्त्रसमूहतया विकसति। चेतना, यदानीं नामरूपसारं न प्राप्तवती, सा जीवनस्वरूपेण प्रकाशते; सा एव चेतना, स्पर्शनकल्पनया, क्षणेन स्पर्शसूक्ष्मतत्त्वं भवति। वायुतत्त्वविस्तारः स्पर्शैकशाखावृक्षस्य बीजम्; तस्मात् सकलजीवकर्मणां स्पन्दनम् उत्पद्यते। यत्र यत्र चेतना स्वक्रीडया अनुभवप्रकाशरूपेण प्रकाशते, तत्र तदग्निसूक्ष्मतत्त्वं भवति, यत् नामार्थस्य भाव्यस्य कारणम्। सूर्यादिदीप्तिविस्तारैः, तद् तेजः शाखावृक्षस्य बीजं भवति; तस्मात् नानारूपेण लोको विकसति। चतुर्विधसमूहे सति, सत्-असत् इव, तस्य समूहस्य रसनां स्वादसूक्ष्मतत्त्वं विदुः। यद् स्वादवृक्षस्य बीजम्, तत् भाव्यजललीलासारम्; परस्परस्वादनात् लोकोऽस्मात् विकसति। यद् गन्धकल्पनारूपं, तद् कल्पनास्वभावम्; कल्पनैव गन्धसूक्ष्मतत्त्वं गुणैः सह ददाति। बीजात्, यत् भाव्यविश्वमण्डलस्य सामर्थ्यम्, रूपवृक्षः उत्पद्यते; एवं विश्वाश्रयात् संसारचक्रम् प्रवर्तते। सूक्ष्मभूतानि चेतनया कल्पितानि, स्वयमेव सततं परस्परं परिवर्तन्ते, यथा जलं स्वयमेव विक्रियते। एवं मिश्रितानि पृथग्भूतानि च भूतानि, पूर्णप्रलयसमये विहाय, पुनः शुद्धानि न दृश्यन्ते। आकाशविस्तारे केवलचैतन्यरूपेण स्थितानि, बीजस्य लघ्वाकाशे वटबीजानिकुरम्बवत् भवन्ति। तानि सृष्टिप्रवाहं पश्यन्ति, शतशाखया विकसन्ति, अणुरूपेण अन्तः स्थितानि, क्षणेनैव कल्पपरिमाणानि भवन्ति। तानि रूपपरिवर्तनरूपेण सञ्चरन्ति, केचन रूपान्तरं न गच्छन्ति; सर्वाणि चेतनया ज्ञातानि, क्षणेनैव सघनानि भवन्ति। इत्येवं, हे राम, जगदुत्पत्तेः रहस्यं, आत्मस्वरूपस्यैव विविधाविर्भावमयं, शान्तिपूर्णं, एकमेव, विस्तरेण कथितम्।