शृणु, राम, आत्मविद्यायाः परमगम्भीरस्य रहस्यस्य प्रवाहम्। अजानन्यः जडता, यः अनुत्पत्तेः उद्भवति, कथं पृथिव्यादीनां जडवस्तूनां कारणं स्यात्? यथा सूर्यप्रभा छायाया अपि कारणं न भवति, तथैव अयं विचारः। अत्र कारणाभावात् कदापि कश्चन कार्यः न प्रतिपादितः; यत् कारणं अस्ति तत् एव तिष्ठति, नान्यत्। यद् अजातम् इव दृश्यते, तत् केवलं चैतन्यतेजसः प्रकाशः; यः स्वप्नजगति दृश्यते, सः अपि चैतन्यस्य एव दीप्तिः। यथा चैतन्यस्य प्रकाशः अन्तरङ्गे स्वप्नजगद्भ्रान्तिवत् दृश्यते, तथा सृष्ट्यादौ अपि ब्रह्मणि जगतः प्रकाशः तद्वत् व्याप्यते। यदिह दृश्यते, तत् वस्तुतः आत्मनि एव प्रतिष्ठितम्; जगत् कदापि न अस्तमिति, न उदेति। यथा आपां द्रवता, वातस्य गमनम्, तेजसः प्रकाशः स्वभावतः एव, तथैव ब्रह्मैव त्रिलोक्याः सारः। यथा नगरमन्तः स्वप्नदेवतावद् आविर्भाति, तथा जगत् अपि परमात्मनि स्वात्मैव प्रकाशते। यदि एवं, हे ब्रह्मन्, कथं दृढा सतत्त्वनिश्चयः संभवति? दृश्यं जगत् स्वप्नानुभववत् असत्यम् उदेति। दृश्ये सति द्रष्टा भवति; द्रष्टा सति दृश्यं भवति। उभयोः सति बन्धः, कस्यचित् उपशमने मोक्षः। यावद् विषयः सर्वथा असम्भवः न भवति, मनश्च तं न त्यजति, तावत् द्रष्टुः अदर्शित्वं न जायते, न च तत् मोक्षदं भवति। यदि विषयः पूर्वम् उदेति, पश्चात् नश्यति, तर्हि विषयस्मरणात् बन्धः, व्यर्थस्मरणरूपः, न निवर्तते। यत्र यत्र मनः प्रतिष्ठितम्, यथा दर्पणप्रतिबिम्बे स्वप्रतिबिम्बम्, तत्र प्रतिबिम्बम् उदेति—एषा एव सृष्टिस्मृतिः। सृष्टौ आदौ दृश्यं न उदेति; यदि सः स्वयम् न अस्ति, तर्हि द्रष्टृदृश्यभ्रमाभावात् मोक्षः लभ्यते। अतः, आत्मविद्याविदां श्रेष्ठ, तर्केण मे असम्भाव्यमोक्षकल्पनां निवर्तय, दृश्यजगतोऽपि असम्भाव्यत्वं विस्तरेण वद। यथा असत्यमपि सृष्टिरूपं जगत् दृश्यते, तथैव, हे राम, विस्तारतः प्रवक्ष्यामि। यावत् निर्णायकशब्दैः एतत् सर्वं न निरूप्यते, तावत् तव हृदि रजः न निवर्तते, यथा सरसि कर्दमः न उपशम्यते। यदा तत्त्वतः सृष्टिमायायाः अभावबुद्धिः सिध्यति, तदा एकाग्रध्यानस्थः सन् जगति व्यवहरिष्यसि। सत्-असत्, ग्राह्य-त्याज्य, स्थूल-सूक्ष्म, चल-अचलरूपाणि दृश्यमानानि अपि त्वां न भिन्द्युः, यथा बाणाः महागिरिं न विदारयन्ति। एष एव आत्मा, न द्वितीयः अपि कल्पनया अस्ति। कथं अत्र जगत् दृश्यते, तत्त्वतः ते निवक्ष्यामि, हे राघव। अतः, प्रिय, स एव महात्मा एतानि सर्वाणि प्रकाशयति; सः एव प्रज्ञान-चिन्तन-मानसप्रकाशस्य आश्रयः, सर्वरूपेण उदेति च लीयते च। तस्मात् परमशान्तात् विशुद्धात् अवस्थात्, तव उत्तमया बुद्ध्या शृणु, कथं विश्वम् उत्पन्नम्। यथा सुषुप्तिः स्वप्नवत् दृश्यते, तथैव ब्रह्मैव सृष्टिरूपेण प्रकाशते; सर्वम् एकं शान्तं च—अत्र क्रमं शृणु। तस्य अनन्तस्य स्वप्रकाशस्य शुद्धचैतन्यमणेः, स्वभावतः केवलं सतत्त्वं सततम् अस्ति। तस्मिन् आत्मनि किञ्चित् विषयवत्त्वेन प्रवर्तते, यद्यपि विषयग्रहणं नास्ति; एषा चैतन्यस्पन्दनस्य सूक्ष्मज्ञानस्य चिह्नम्। भाव्यवस्तुनिर्माणकल्पनया, तद् स्वल्पविकल्परूपं गृह्णाति; आकाशात् अपि सूक्ष्मं, शुद्धं, सर्वभाव्यप्रकाशकम्। तस्मात् परं सत्, सत्तातीतं, चैतन्ये प्रवर्तते; तेन सः ज्ञेयत्वाय योग्यः भवति, स्वल्पगम्यत्वेन। ततो घनचैतन्येन, भविष्यज्जीवप्रभृतिषु नाम्नि लभते; एषा आत्मनः स्वकल्पना, परावस्थात् अधः पतति। यदा केवलस्वरूपे स्थितः, प्रकाशाय उपक्रमणाय सिद्धः, तदा तत्त्वरूपेण सूक्ष्मशरीराणि तत्र तिष्ठन्ति। तदनन्तरम्, शून्यं व्योम उदेति; सः शब्दगुणादिसंभारबीजम्, भाव्यवाच्यवस्तूनां कारणम्। ततोऽहङ्कारः, कालस्य सत्त्वेन सह उदेति; एते एव लोकारम्भस्य, भाव्यवाच्यवस्तूनां च प्रधानबीजानि। तस्यैव परमशक्तिः, स्वप्रबोधनरूपा, एषा जालवत् असत्यरूपा अपि सत्यमिव प्रकाशते। एवं सा चैतन्यशक्तिः, एषा संकल्पवृक्षस्य बीजम्; तत्र अहङ्कारसारः कम्पनरूपेण वातवत् प्रवर्तते। अहङ्कारयुक्तं चैतन्यं, व्योम्नि शब्दसूक्ष्मतत्त्वस्य चिन्तनया, शनैः शनैः स्वयमेव घनं भूत्वा, व्योमसूक्ष्मतत्त्वं सम्यग् निर्माति। यद् वस्तु वस्तुतः भवितव्यम्, तत् शब्दवृक्षस्य बीजम्; सः शब्दसमूह-वाक्य-छन्द-वेदगणपरिणामेन रूपान्तरं गच्छति। तस्मात्, विश्वस्य समग्रविभूतिः, शब्दरूपेण, उदेति; सः शब्दसमूहकृतवस्तुसमूहपरिणामेन व्याप्यते। सा चैतन्यशक्तिः, स्वसहचर्युक्ता, 'जीव' इति परिगण्यते; शब्दभाव्यवस्तुसञ्जालेन, एषा भूतसमूहवृक्षस्य बीजम्। चतुर्दशविधा भूतजातिः, व्योम्नि आच्छन्ना, जगद्गर्भे यन्त्रसमूहवद् प्रसारयिष्यति। चैतन्यं, नामरूपसारं न प्राप्य, जीवत्वेन प्रकाशते; सा एव चैतन्यशक्तिः, स्पर्शकल्पनया, क्षणेन स्पर्शसूक्ष्मतत्त्वं भवति। वाततत्त्वविस्तारः, स्पर्शैकशाखावृक्षस्य बीजम्; तस्मात्, सर्वजन्तूनां क्रियास्पन्दनं विस्तारयिष्यति। यत्र यत्र चैतन्यं, स्वलीलया, अनुभवदीप्त्या प्रकाशते, तत् तेजःसूक्ष्मतत्त्वं भवति, यः नामार्थजनकः भविष्यति। एवं, हे राम, आत्मप्रकाशस्य, चैतन्यशक्तेः, कल्पनावृक्षस्य बीजस्य, जगतः उद्भवः, स्थितिः, च लयः, सर्वं आत्मन्येव, ब्रह्मणि एव, स्वप्रकाशे एव सम्पद्यते।