शृणु, हे राम, आत्मविदां श्रेष्ठ! यथा गर्भिण्याः पुत्रस्य खं वृक्षः केवलं कल्पनायामेव विद्यते, न तस्य जन्म न विनाशः, तथैवायं संसारोऽपि केवलं बुद्धौ कल्पितः, न तस्य सत्यं जन्म न नाशः। यथा प्रसूनकेशरैः वायुम् आव्ययमेकत्र कर्तुं यत्नः निरर्थकः, तथैव संसारस्य सतत्त्वं वाच्यं निरर्थकमेव। यथा सुवर्णकङ्कणस्य रूपं दृश्यते, परं सुवर्णात् पृथग् 'कङ्कणत्वं' नास्ति, एवं परब्रह्मणि 'संसारत्वं' न स्वतन्त्रतया विद्यते। यथा आकाशे पृथग् शून्यता नास्ति, एवं ब्रह्मणि अपि 'संसारत्वं' नास्ति, अपि च दृश्यमानस्यापि। यथा कालिमा न कज्जलात्, न शीतलता हिमात् जायते, तथा सम्यग्विज्ञानसमये संसारः परमार्थरूपे ब्रह्मणि नास्ति। यथा चन्द्रस्य शीतलता तस्मात् न पृथक्, तथैव सृष्टिरपि ब्रह्मणः न पृथगस्ति। मरीचिकायां जलमिव, द्वितीये चन्द्रे चन्द्रिकेव, एवं शुद्धात्मनि अपि दृश्यते संसारः, परन्तु सः वस्तुतः नास्ति। चैतन्यदीपः चैतन्यचक्षुः चैतन्यगगने प्रकाशते; तत्र शुद्धे 'संसार' इति नाम्नि व्योम्नि मुक्तामालावद् दृश्यते। तस्मिन् चैतन्यव्योम्नि यत् स्वयमेव चैतन्यरूपेण प्रकाशते, तत् स्वयमेव आत्मरूपेण आत्मना ज्ञायते, 'संसार' इति विवक्ष्यते। यद् आदौ नास्ति, कारणाभावात्, तत् वर्तमानकालेऽपि नास्ति; तस्मात् तस्य नाशः कथं स्यात्? अकारणसमुत्थानात् जडता कथं पृथिव्यादिजडानां कारणं स्यात्? सवितुः छायायाः कारणत्वमिव। कारणाभावात् कदाचित् न कश्चिद् कार्यः अत्र प्रतिपादितः; यद् कारणं तत् एवास्ति, तेनैव स्थितम्। यत् अजातं दृश्यते, तदेव चैतन्यतेजः; स्वप्ने दृश्यमानो लोकः अपि चैतन्यस्यैव प्रकाशनं। यथा स्वप्नविलासः अन्तः चैतन्यस्य, तद्वत् सृष्ट्यादौ ब्रह्मणि संसारप्रकाशः व्याप्यते। यत् किमपि अत्र दृश्यते, तदेव आत्मनि प्रतिष्ठितं; संसारः कदापि नास्तं नोदयते। यथा आप्तस्य द्रवता, वायोर्गतिः, तेजसः प्रकाशः, तथैव ब्रह्मैव त्रैलोक्यस्य सारः। यथा नगरं स्वप्नबुद्धौ देवतावत् प्रकाशते, एवं संसारः प्रकटते, परन्तु सः स्वात्मैव परमात्मनि। यदि एवं, कथं हे ब्रह्मन्, दृढसंसारसत्यबुद्धिः? दृश्यः संसारः स्वप्नानुभववत् असत्य एव उत्पन्नः। दृश्ये सति द्रष्टा, द्रष्टरि सति दृश्यं; उभयोः सति बन्धः, एकस्य नाशे मोक्षः। यावत् वस्तु न सर्वथा असम्भवम्, मनश्च तं न परित्यजति, तावत् द्रष्टुः अदर्शित्वं न सिध्यति, नापि मोक्षः। यदि वस्तु आदौ उत्पद्यते, पश्चात् विनश्यति, तर्हि तद्वस्तुनः स्मृत्या बन्धः, व्यर्थस्मरणरूपः, न निवर्तते। यत्र यत्र मनः प्रतिष्ठते, दर्पणप्रतिबिम्बवत् प्रतिबिम्बं जायते; एषा सृष्टिस्मृतिरिति। आदौ दृश्यसंसारो न जायते; यदि सः नास्ति, तर्हि द्रष्टृदृश्यमोहाभावात् मोक्षः साध्यते। तस्मात्, आत्मविदां श्रेष्ठ, तर्केण मे असम्भवमोक्षकल्पनां निवर्तय, दृश्यसंसारस्य च परमासम्भवत्वं कथय। यथा सृष्टिरूपः संसारोऽसत्योऽपि दृश्यते, तथैव तव विस्तरेण वक्ष्यामि। यावत् निःशेषनिर्णयनिर्देशवाक्यैः एतत् वर्ण्यते, तावत् तव हृदि मलः नोपशम्यति, यथा सरसि कर्दमो नोपशम्यति। यदा त्वं संसारमायासृष्टेः परमासत्त्वं ज्ञास्यसि, तदा संसारव्यवहारे अपि एकाग्रध्यानस्थितः कर्म करिष्यसि। सत्तानास्तित्वग्राह्यत्यागस्थूलसूक्ष्मचलस्थिररूपाणि तव समीपे पतिष्यन्ति, परन्तु महाशैलं शराविव न विदारयिष्यन्ति। केवलं अयं आत्मैवास्ति, द्वितीयोऽपि विकल्पेन नास्ति; कथं अत्र संसारः दृश्यते, तद् ते कथयिष्यामि, हे राघव। तस्मात्, प्रिय, स एव महात्मा सर्वाणि रूपाणि प्रकाशयति; स एव ज्ञानेन्द्रियमनःप्रकाशस्थानम्, स एव सर्वरूपे उत्पद्यते लीयते च। तस्मात् परमारामशान्तशुद्धस्थितेः, शृणु तत्त्वेन कatham इदं विश्वं समुत्थितम्। यथा सुषुप्तिः स्वप्नवत् दृश्यते, तथैव केवलं ब्रह्मैव सृष्टिरूपेण प्रकाशते; सर्वं एकं शान्तं च—तत्र क्रमं शृणु। तस्य अनन्तस्य, स्वप्रकाशस्य, शुद्धचैतन्यरत्नस्य, स्वभावतः केवलं सतत्त्वं प्रवहति। तस्मिन् आत्मनि किञ्चित् ज्ञेयतया प्रकाशते, परं न किञ्चित् गृह्यते; एषा चैतन्यस्य स्पन्दनचिह्ना, सूक्ष्मविज्ञानस्य संकेतः। भविष्यदर्थकल्पनारूपैः विकारेषु सः किंचित् संकल्परूपं गृह्णाति; सः व्योम्नः अपि सूक्ष्मः, शुद्धः, सर्वभाविप्रकाशकः। तस्मात् सर्वोत्तमात् सतः, सतत्त्वं चैतन्यं प्रति प्रवर्तते; तेन सः किंचित् बोध्यः भवति, किंचित् ग्राह्यत्वं लभते। तत्र घनचैतन्येन, भवितव्यजीवप्रभृतयः नामानि लभन्ते; एषा आत्मनः स्वकल्पना, परमपदात् अवरोहति। यदा सः केवलं स्वस्वरूपे स्थितः, सृष्ट्युपपत्त्यर्थं सज्जः, तदा वस्तुतः तेषां सूक्ष्मशरीराणां तस्मिन् प्रतिष्ठा। ततः क्षणेन आकाशशून्यता उत्पद्यते, या शब्दादिगुणबीजं, भाव्यवाच्यवस्तूनां कारणं भविष्यति। अनन्तरं 'अहं' भावः, कालस्य च सत्ता जायते; एते एव लोकसंस्थापनाय भाव्यवाच्यवस्तूनां बीजानि भवन्ति। एवं, हे राम, अयं संसारः केवलं चैतन्ये कल्पितः, न तु वस्तुतः विद्यते; सर्वं ब्रह्मैव, एकमेव अद्वितीयम्।