यत्र यत्र ज्ञातव्यं, ज्ञानं, ज्ञाता च प्रकट्यते, तत्र तत्र तेषां उत्पत्तिः लयः च यः अस्ति, स एव परः परमः इति उच्यते। यस्मिन ज्ञातव्यं, ज्ञानं, ज्ञाता च प्रतिबिम्बितं भवति, मनसोऽभावाद् महद् दर्पणवत्, तस्य रूपं परमं इति कथ्यते। या महाचेतनायाः रूपम् मनः षडिन्द्रियाणि च तेषां वासना च मुक्तम्, चलाचलेषु वा, सा एव सृष्ट्यन्ते अवशिष्यते। यदि अचलानां रूपं चेतनमयं, मनः बुद्ध्यादिभिः मुक्तं, तर्हि तत् परमस्य तुल्यम् इति। ब्रह्मशान्तौ सूर्ये विष्णौ हर इन्द्रे सदाशिवे च, अत्र एकः शिवः परमः एव तिष्ठति; अन्यत् तु निर्दिष्टं, अविनाशि, निराकुलं, कामितं, मिश्रं वा अमिश्रं, सूक्ष्मं, आधारभूतं च। एवं, हे ब्रह्मन्, इयं दृश्यजगत् दीप्तिमती, रूपनामयुक्ता, महाप्रलये कुतः गच्छति? कुतः आगच्छति, का तस्य स्वरूपता? कुतः गर्भहीनायाः पुत्रः गच्छति? कुतः आकाशवनं गच्छति, कुतः तस्य उत्पत्तिः? कथय। गर्भहीनायाः पुत्रः आकाशवनं च कदापि न अस्ति, न भविष्यति; तयोः दृश्यता का, तयोः अभावः कः? यथा आकाशे गर्भहीनायाः पुत्रस्य कदापि वनानि न सन्ति, तथा दृश्यजगत् अपि नास्ति। यद् पूर्वे नास्ति, तद् न उत्पाद्यते, न नश्यति; तस्य उत्पत्तिनाशयोः कथनं कथम्? आकाशे गर्भहीनायाः पुत्रस्य कल्पितवृक्षः केवलं कल्पनायाम् अस्ति; तस्य न जन्म, न विनाशः, तथा जगत्। पुष्पस्य केशेन वातं ग्रन्थिं कुरु—एवं वाक् निरर्थका, तथा जगतः अस्तित्वम्। यथा सुवर्णकङ्कणं दृष्टं, तत्र कङ्कणता सुवर्णात् पृथक् नास्ति; तथा परमात्मनि जगत्तात्वम्। यथा आकाशे पृथग् शून्यता नास्ति, तथा ब्रह्मणि जगत्तात्वम् नास्ति, दृष्टापि। यथा कालिमा नास्ति कज्जलेन, न शीतता हिमेन, तथा यथार्थदृष्ट्या जगत् परमपदे नास्ति। यथा चन्द्रस्य शीतलता तस्मात् पृथग् नास्ति, तथा सृष्टि ब्रह्मणः पृथक् नास्ति। यथा मृगमरीचिकायां जलं नास्ति, द्वितीयचन्द्रे चन्द्रिकाऽपि नास्ति, तथा शुद्धात्मनि दृश्यमानं जगत् नास्ति। चेतनास्य प्रकाशः, चैतन्यचक्षुः, चैतन्यगगने प्रकाशते; शुद्धे विश्वाख्ये आकाशे, मुक्तमणिसूत्रवत् दृश्यते। चैतन्यस्य आकाशे, यत् स्वभावेन चैतन्यरूपं प्रकाशते, तद् स्वात्मना स्वस्वरूपं अनुभूयते, तद् जगद् इति अभिज्ञायते। यद् आदौ नास्ति, कारणाभावात्, तद् वर्तमानकालेऽपि नास्ति; तस्य विनाशः कथं? अकारणोत्पन्नं जडत्वं पृथिव्यादिजडानां कारणं कथं स्यात्? यथा सूर्यकान्त्याः छायायाः कारणत्वम्। कारणाभावात्, कदापि परिणामः न घोषितः; यत् कारणम्, तत् एव तिष्ठति। यद् अजम् प्रकाशते, चेतन्यदीप्तिः एव; स्वप्ने दृश्यं जगत् चेतन्यप्रकाशः एव। चेतन्यस्य अन्तःप्रकाशः स्वप्नजगत्-मायावत्; सृष्ट्यादौ ब्रह्मणि जगत्-प्रकाशः एवं विस्तारितः। यत् अत्र दृश्यते, तत् आत्मनि निश्चलम्; जगत् न उदेति, न अस्तमयति कदापि। यथा जलस्य द्रवता, वातस्य गतिः, प्रकाशस्य दीप्तिः, तथा ब्रह्मैव त्रैलोक्यस्य सारः। यथा नगरः अन्तः स्वप्नचेतनायाम् देवतावत् प्रकाशते, तथा जगत् प्रकाशते, परं तद् स्वात्मा परमात्मनि। यदि एवं, हे ब्रह्मन्, दृढता कथं व्याख्यायते? दृश्यं जगत् स्वप्नानुभववत् असत्यं उत्पन्नम्। यदा दृश्यं अस्ति, तदा दृष्टा; यदा दृष्टा अस्ति, तदा दृश्यं; द्वयोः अस्तित्वात् बन्धः, एकस्य लोपात् मोक्षः। यावत् वस्तु न पूर्णं असम्भवम्, यावत् मनः तं न त्यजति, तावत् दृष्टस्य अदृष्टता न जायते, न मोक्षः। यदि वस्तु आदौ उत्पन्नं, पश्चात् नश्यति, तदा स्मृत्या बन्धः, व्यर्थस्मरणरूपः, न निवर्तते। यत्र यत्र मनः स्थितम्, दर्पणप्रतिबिम्बवत्, तत्र प्रतिबिम्बः जायते; एष स्मृतिः सृष्टेः। आदौ दृश्यं जगत् न उत्पद्यते; यदि स्वयम् नास्ति, तदा दृष्ट-दृश्यमायाभावात् मोक्षः। तस्मात्, हे आत्मविदां श्रेष्ठ, तर्केण मे असम्भवमोक्षकल्पनां निवारय, दृश्यजगतः असम्भवत्वं कथय। यथा जगत् सृष्टिरूपं अप्रमेयं प्रकटते, तथा, हे राम, विस्तरेण शृणु। यावत् निर्णायकवाक्यैः पूर्णं वर्ण्यते, तावत् हृदयस्य मलः न शम्यति, यथा सरसि कर्दमः। यदा जगत्-कल्पनायाः पूर्णाभावं ज्ञास्यसि, तदा ध्यानैकाग्र्ये स्थायित्वा जगति विहरिष्यसि। सत्त्वासत्त्वप्रतीतिः, गृहितविप्रहाणं, स्थूलसूक्ष्मत्वम्, चलाचलत्वम्, तव समागच्छन्ति, परं महागिरिं वाणाः न विविन्धन्ति इव, त्वां न स्पृशन्ति। एकमात्रम् आत्मा अस्ति, द्वितीयः नास्ति, कल्पनायाम् अपि न; कथं अत्र जगत् प्रकटते, हे राघव, तव कथयिष्यामि। तस्मात्, हे प्रिय, महान् आत्मा एव सर्वं प्रकटयति; स एव ज्ञानदीप्तेः, चिन्तनस्य, मनसः च आश्रयः; स एव सर्वरूपे उत्पद्यते लीयते च।