नरशार्दूलस्य रक्षायाः छत्रेण संरक्षितः स रामः, यथा अमृतं वह्निना रक्षितं भवति, तथैव सः अस्त्रधारी वा अनस्त्रधारी वा, राक्षसैः न दृश्यते। हे राजन्, त्वं इक्ष्वाकुवंशे जातः दशरथः एव, यदि त्वं स्ववाक्यं न पालयसि, अन्यः कः तद् पालयेत्? यत् तव आचरणेन यः मर्यादाबन्धः स्थापितः, स जीवभिः न परित्यज्यते; त्वं अपि तं अत्र न परित्यज्यः। अयं धर्मः साक्षात्, बलिनां श्रेष्ठः, बुद्ध्या लोके परमः, तपस्याम् अपि चरमः। स त्रिषु लोकेषु, स्थावरजङ्गमेषु, बहून्यस्त्राणि वेद; अन्यः कश्चन नरः न वेद, न च वेदिष्यति। न कश्चन देवर्षिः, न अमराः, न दानवाः, न नागाः, न यक्षगन्धर्वाः, हे राजन्, तस्मै समः अस्ति। पूर्वं, अन्यैः दुष्प्राप्यं अस्त्रं तस्मै भृशाश्वेन राज्यप्राप्तौ दत्तम्। भृशाश्वस्य पुत्राः, प्रजापतेः अपि अपत्यवत् तुल्याः, तं अन्वगच्छन्—ते वीराः, तेजस्विनः, महाबलिनः। जयया च सुप्रभया, दक्षस्य दुहितरौ, सुकुमारकट्यौ—तयोः शतं अपत्यं, अतिदुर्जयम् आसीत्। जयया, पुरा वरप्राप्त्या, पञ्चाशत् अपराजिताः पुत्राः उत्पन्नाः, इच्छाशक्त्या रूपाणि परिवर्तयन्तः, असुरसेनानां विनाशाय। सुप्रभया अपि पञ्चाशत् अद्भुताः, दुर्जयाः, सङ्घर्षाख्याः, महाबलिनः पुत्राः जाताः। एवं महर्षेः विश्रुतस्य विश्वामित्रस्य बलं तेजश्च; रामस्य प्रस्थानं विषये मनसि ते विचिकित्सां न कुर्याः। एषः महाबलः ऋषिः समीपे स्थितः सति, धर्मात्मापि मृत्युसमीपे अमृतत्वं लभते; मोहवशात् दुःखं न प्राप्नुयाः। एवं वसिष्ठेन उक्ते, दशरथः राजा, पुत्रप्रेषणाय उद्धृतः, रामं लक्ष्मणेन सह आह्वयन् आजुहावत्। स द्वारपालं आह—"रामं महाबाहुं सत्यवीर्यं लक्ष्मणेन सह शीघ्रं आनय, मुनेश्च हितार्थम्।" राज्ञा समादिष्टः सः अन्तःपुरं गतः, क्षणेन प्रत्यागत्य, राजानं उवाच। "भगवन्, रामः शत्रून् जित्वा स्वकक्ष्यायाम् उपविष्टः, निशीथकाले पद्मे विश्रान्तमधुपवत् विषण्णः।" सः वदति—"क्षणेन आगमिष्यामि" इति, एकाकी चिन्तायाम् निमग्नः, क्लान्तचित्तः, कस्यापि समीपगमनम् इच्छति न। एवं श्रुत्वा, राजा रामानुचरान् सर्वान् सान्त्वयित्वा, यथाक्रमं पप्रच्छ। तदा रामदासः, राज्ञा पृष्टः—"कथं रामः, कस्यां स्थितौ वा?"—शोकाकुलः, नृपतिं प्रत्युवाच। "भगवन्, वयं केवलं रामकारणात् एतानि शरीराणि धारयामः, श्रान्ताः क्लान्ताश्च। रामः, पद्मपत्रनयनः, यदा मुनिभिः तीर्थयात्रात् प्रत्यागतः, तदा तस्य मनः क्लिष्टं जातम्। यद्यपि वयं प्रयत्नं कुर्मः, याचामः च, सः सायं नित्यकर्माणि विषण्णवदनः करोति, कदाचित् नापि करोति। स्नात्वा, देवान् पूज्य, सम्यकाचारं कृत्वा अपि, सः क्लान्त एव तिष्ठति; प्रेरितः अपि, तृप्त्यर्थं न खादति, भगवन्। अन्तःपुरस्त्रियः, येन क्रीडासु योज्यन्ते, ये च तं प्राङ्गणे दोलायाम् आरोपयन्ति, ताः अपि न रमयन्ति, यथा चातकः पृथिवीसुखेषु अनासक्तः। रत्नमुक्ताफलमणिविभूषितानि कङ्कणानि भुजबन्धनानि च, तं न हर्षयन्ति, यथा पतनप्राप्तं नभः नानन्दयति। क्रीडासु चलासु स्त्रीषु, पुष्पगन्धिषु वातेषु, लतावितानगृहेषु अपि, सः गाढं विषण्णः भवति। यत् किंचिद् रमणीयं, योग्यं, मनोहरं, मनोमीलनं वा, तस्मात् सः क्लान्तः, अश्रुपूर्णलोचन इव। नृत्यरमणीयेषु मध्ये, सः स्त्रीः निन्दति—"किमर्थं दुःखदायिन्यः मम पुरतः आगच्छन्ति?" इति। न खादने, न शय्यायाम्, न स्नाने, न क्रीडायाम्, न पानं, न उपवेशने रमते; एतानि पिशाचवत् मन्यते, न स्वागतं नापि तिरस्कारं करोति। सः वदति—"किं वित्तेन, किं दारिद्र्येण, किं गृहेण, किं प्रयत्नेन? सर्वं मिथ्या"—इति, मौनं आश्रित्य, एकाकी तिष्ठति। न हास्ये, न सुखेषु, न कर्मसु सः रमते—केवलं मौनं आश्रयति। मुक्तकेश्या विलोकनशीलया रमणीयया स्त्रिया अपि, सः न हृष्यति, यथा मृगः वनवृक्षे न रमते। एकान्ते, संध्यायाम्, नद्याः तीरे, अरण्ये च, सः मृगैः सह स्वजनवत् संप्रहृष्यति। हे राजन्, वस्त्रपानभोजनवस्तुषु अनासक्तचित्तः, सः परिव्राजकाचार्यं अनुतिष्ठति, तपस्यां मार्गं अनुसरन्। एकाकी, शून्ये स्थले, नरश्रेष्ठ, न हास्यति, न गीतं गायति, न रोदिति। पद्मासनबद्धः, शून्यमनाः, वामकरतले कपोलं निधाय, तत्रैव तिष्ठति। न गर्वं गृह्णाति, न राज्ये स्पृहां करोति; न सुखदुःखयोः अनुक्रमे उदयास्तमयौ अनुभवति। न वयं जानिमः—कदा जातः, किं करोति, किं इच्छति, किं चिन्तयति, कुत्र गच्छति, कथं वा किमर्थं वा आचरति। दिनप्रतिदिनं सः कृशः भवति, दिनप्रतिदिनं पाण्डुरः, दिनप्रतिदिनं वैराग्यं प्राप्नोति, यथा पतझरान्ते वृक्षः।