यथा जलराशौ तरङ्गः, मृत्पिण्डे घटः च, एवं यत्र कुत्रापि जगतोऽस्तित्वं दृश्यते, तत्र तस्याकाशस्वरूपता कथं सम्भवति? मृत्पिण्डजलयोः सादृश्यं साकारत्वेन यद्यपि दृश्यते, तथापि तयोः सम्यगुपमा नास्ति; ब्रह्म तु विशुद्धमाकाशवत्, तस्मिन्नेव जगदस्ति यथा तदाकाशे। अतः चेतन्याख्यं यदाकाशं, तत् स्वयमपि विशुद्धतरमाकाशादपि; तत्र यदस्ति—जगत्, शब्दाः, तेषां चार्थाः—सर्वं तदेव स्वरूपं धारयति। यथा किरणेषु तीक्ष्णता केवलं अनुभवेव दृश्यते, न तु पृथग् ज्ञायते, एवं परमचैतन्याकाशे शुद्धचैतन्यं ज्ञेयवस्तुना विना न ज्ञायते। अतः चैतन्यं अपि जडवत् दृश्यते, स्वयमेव वस्तुशून्यत्वात्; जगतोऽपि स्थितिः तादृशी, तस्य स्वरूपस्यैव वशात्। रूपं, प्रकाशः, विकल्पः—एते सर्वे तस्यैव कृतयः, अन्यन्नास्ति किञ्चन; अतः समग्रं विश्वं स्वप्नवत्, अथवा केवलं तुरीयावस्थायामेव प्रतिष्ठितम्। एवं योगी, यस्य मनः शान्तम्, यः जाग्रति अपि सुषुप्तिसदृशे स्थितिं अनुभवति, स ब्रह्मणि एव तिष्ठति—यद् अविकल्पं, सर्वविकल्पानां कारणम्। यथा जलस्य द्रवता साकारासाकारयोः स्थितेषु अपि नित्यं तिष्ठति, तथा जगत् अपि परमात्मनि स्फुटमस्फुटरूपेण स्थितम्। पूर्णात् पूर्णं जायते, रूपरहितात् अरूपं प्रसारितम्; जगदपि ब्रह्मणः प्रकटते, तदपि वस्तुतः वस्तुत्वशून्यम्। पूर्णात् पूर्णं जायते, यदस्ति तद् नित्यं पूर्णमेव; अतः जगत् अजन्मा, यद् दृश्यते तदपि पूर्णमेव। यत्र ज्ञानस्योत्पत्तिः नास्ति, तत्र विषयबुद्धिः कथं स्यात्? यत्र भोक्तुः सम्भवः नास्ति, तत्र मरीचिकायां तीक्ष्णता कथं स्यात्? इदं यद्यपि सत्यमिव दृश्यते, वस्तुतः असत्यमेव; मनसः परमचैतन्ये उत्पन्नम्, प्रतिबिम्बाभावे प्रतिबिम्बस्य स्थितिः कथं स्यात्? एतत् अणोः अपि अणुतरं, विशुद्धतरं, परं, शान्तम्—आकाशस्यापि शून्यस्य अपि विशुद्धतरम्। दिशादिभिः, कालेन, किञ्चनापि न सीम्यते; अतीव विस्तीर्णम्, अनाद्यन्तम्, प्रकाश्याभावेन केवलं आभासमात्रम्। यत्र केवलं चैतन्यसारः दृश्यते, तत्र मनोवृत्तिरूपं मनः कथं स्यात्, यद् संस्कारवायुनिर्मितम्? यत्र केवलं चैतन्यं उदेति, तत्र न जीवः, न बुद्धिः, न मनः, न इन्द्रियाणि, न संस्काराः; केवलं चैतन्यमेव तिष्ठति। एवं स्थितम्, यद्यपि तत्र लयादिरूपता दृश्यते, तथापि तदवस्था अजरा; अस्माकं दृष्ट्या सा शान्ता, शून्या, आकाशादपि महती। किं तद् परमार्थस्वरूपं, यच्च अनन्तचैतन्यरूपम्? पुनः विस्तारतः कथय, यथा विवेकवृद्धिः स्यात्। महाप्रलये यत् कारणं सर्वकारणानां शेषं तिष्ठति, तत् परं ब्रह्म; तत् इदानीं प्रवक्ष्यामि, शृणु। मनोनिवृत्तौ आत्मनः लये, यद् अवर्णनीयम् रूपम्, तदेव तस्य स्वरूपम्। न दृश्यते जगत्, न द्रष्टा; विषयाभावे सर्वं लीनम्; यद् केवलं प्रकाशरूपेण दीप्तम्, तदेव तस्य स्वरूपम्। यदि जीवस्य प्रवृत्तिः विषयेषु, तर्हि स देहः; यत् शुद्धं शान्तं चैतन्यमेव, तदेव सर्वकारणम्। यदा अङ्गुलिः वा अङ्गुष्ठः वाय्वादिभिः अस्पृष्टः, तदा यत् मनःरूपं शेषं तिष्ठति, तत् परमत्मा। दीर्घचिन्तनानन्तरं यत् रूपं तिष्ठति, यत् अजातम्, अनन्तम्, अचेतनम्, स्थिरम्—तदेव तदा भवति, हे निष्पाप। यद् आकाशस्य, शिलायाः, वा वायोः हृदयं, तस्य अग्राह्यचैतन्याकाशस्य यत् स्वरूपम्, तदेव परात्मनः स्वरूपम्। यद् अग्राह्यं, अमनस्कं, जीवन्मात्रं, क्रियमाणं, तद् शान्तं परं सत्त्वम् आद्यद्रव्यस्य स्वरूपम्। यद् चैतन्यतेजसः केन्द्रं, वा घनदीप्तेः, वा संवेदनस्य केन्द्रम्, तदेव परात्मनः स्वरूपम्। यत् अनाद्यन्तं बोधरूपं, संवेदने, ज्योतिषि, दृश्ये, तमसि च; तदेव परात्मनः स्वरूपम्। यतः जगदूति दृश्यते, तदपि स्वतः अजातम्; विभागवत् दृश्यते, तथापि अविभक्तमेव—तदेव परात्मनः स्वरूपम्। संसारे अपि प्रवृत्तस्य, यद् स्थानं शिलावत्, आकाशे अनाकाशे यत्, तदेव परात्मनः स्वरूपम्। ज्ञेय-ज्ञान-ज्ञातृणां त्रयं यत्र उत्पद्यते, यत्र लीयते, तदेव परं सर्वोत्तमम्। यत्र ज्ञेय-ज्ञान-ज्ञातृणां प्रतिबिम्बं, महदमनस्कादिदर्पणे, तदेव रूपं परं स्मृतम्। यद् महाचैतन्यरूपं, मनसः, षडिन्द्रियाणां, संस्काराणां च रहितम्—गतिषु स्थासुषु वा—सृष्ट्यन्ते तदेव शेषम्। यदि स्थावराणां स्वरूपं चैतन्यमयं, मनोबुद्ध्यादिवर्जितम्, तर्हि तत् परसमानम्। ब्रह्मणः, सूर्यस्य, विष्णोः, हरस्य, इन्द्रस्य, सदाशिवस्य, चान्येषां शान्तौ, अत्रैकः परमशिवः एव तिष्ठति; अन्यत् नाम्ना निर्दिष्टम्, अविनाशि, अशान्तं, वाञ्छितम्, मिश्रं वा अमिश्रं, सूक्ष्मं, आधाराधेयम्। इदं दृश्यजगत्, यत् दीप्तिमान्, यद् रूपनामयुक्तम्—हे ब्रह्मन्, महाप्रलये कुतः गच्छति? कुतः एषः आगच्छति, किम् इदं? वन्ध्यापुत्रः कुत्र गच्छति? खगिरिः कुत्र गच्छति, कुतः वा उत्पद्यते? कथय। वन्ध्यायाः पुत्रः, खगिरिश्च कदापि नास्ति, न भविष्यति; तयोः का दृश्यता, का अदृश्यता? यथा वन्ध्यापुत्रस्य खे कदापि गिरयः न सन्ति, तथा सर्वं दृश्यजगत् अपि कदापि नास्ति। यद् आदौ कदापि नासीत्, तत् न उत्पाद्यते, न विनश्यति; तस्य उत्पत्तिविनाशयोः कुतः वार्ता?