शृणु, भो महात्मन्, यथा ब्रह्मणि जगद् यथार्थरूपेण प्रविष्टम् अस्ति। यथा शान्तसलिलस्य तटाकस्य तरङ्गः नास्ति न च नास्ति इति निश्चेतुम् शक्यते, एवं जगदपि ब्रह्मणि शून्यताम् अशून्यतां च युगपत् प्रविष्टम् अस्ति। यत्र देशकालदिक्परिमाणेन काष्ठात् क्रीडनकस्य निर्माणं संभवति, तत्र जडाधारस्य मध्ये केन वा कथं वा काचन भ्रान्तिः समुत्पद्येत? अतः काष्ठक्रीडनकस्य दृष्टान्तः यथार्थतत्त्वस्य केवलं अंशतः एवोपमां ददाति, न तु पूर्णतया। इदं जगत् न कुतश्चित् उत्पद्यते, न वा कदापि लीयते; केवलं शुद्धं ब्रह्मैव स्वात्मन्यवस्थितम्। शून्यत्वस्य कल्पना केवलं अशून्यत्वस्य सापेक्ष्य एव दृश्यते; यदा तु अशून्यत्वं न सम्भवति, कथं शून्यं वा अशून्यं वा स्यात्? ब्रह्मणि या प्रकाशमयता दृश्यते, सा न किञ्चन भौतिकद्रव्येभ्यः उत्पद्यते; अतः सूर्याग्निचन्द्रतारकादीनां तत्र नास्ति किञ्चित् स्थानम्। यत्र महाभूतानां प्रकाशाभावः तमः इति कथ्यते, तत्र महाभूतानाम् अभावः नास्ति, अतः तत्र तमः अपि नास्ति। तस्य प्रकाशः केवलं तस्यैव अनुभवेन ज्ञायते, यः आकाशवत्स्वरूपः; तत्र यदन्तः, तदपि तेनैव ज्ञायते, न तु अन्येन। स एवावस्था, या न तमसा न प्रकाशेन स्पृशति, सा अनादिकल्पिता निवासभूमिः, या घटाकाशवत् सर्वस्य जगतः आधाररूपा। यथा बिल्वफलस्य मध्ये भेदो नास्ति, एवं ब्रह्मणि जगतः किंचित् अपि भेदः नास्ति। यथा जलराशौ तरङ्गः, मृद्राशौ घटः, तथा यत्र यत्र जगत् दृश्यते, तत्र तत्र तदपि आकाशस्वरूपं न भवति। मृदजलकादृष्टान्तः साकारः सन् अपि, तत्त्वतः न सम्यक् उपमां ददाति; ब्रह्म हि विशुद्धमिव आकाशं, यत्र जगत् तद्वद् एव स्थितम्। अतः यथा चैतन्याख्यं आकाशं आकाशादपि विशुद्धतरं, तथा तत्र यत् किमपि—जगत्, शब्दाः, अर्थाः च—तदपि तस्यैव स्वरूपम्। यथा किरणस्य तीक्ष्णता केवलं अनुभवेणैव ज्ञायते, तथैव परचैतन्ये विशुद्धचैतन्यं नापरेण ज्ञायते, केवलं विषयैः सहैव। अतः चैतन्यं अपि जडवत् दृश्यते, स्वयम् विषयशून्यत्वात्; जगतोऽपि स्थितिः तद्वत्, तस्यैव स्वरूपात् निःसृत्य। रूपं, प्रकाशः, विकल्पः—एते सर्वे तस्मादेव; अन्यत् किमपि नास्ति। अतः समग्रं विश्वं स्वप्नवत् सुषुप्तौ वा तुरीये एव स्थितम्। यः योगी शान्तचित्तः सन्, जाग्रत् व्यापारे अपि सुषुप्तिसदृशे स्थितः, स एव ब्रह्मणि प्रतिष्ठितः, यत् निर्गुणं सर्वाभासस्य मूलम्। यथा जलस्य द्रवता सदा तत्रैव, साकारनिराकारयोः, तथा विश्वं परमात्मनि सदा एव, व्यक्ताव्यक्तरूपेण। पूर्णात् पूर्णं जायते, निराकारात् निराकारं विस्तारते; ब्रह्मणः जगत् अपि दृश्यते, तदपि वस्तुतः शून्यमेव। पूर्णात् पूर्णं जातम्, यत् प्रतिष्ठितं तत् पूर्णमेव; अतः जगत् अजन्मा, यत् दृश्यते तदपि पूर्णमेव। यत्र विज्ञानं न सम्भवति, तत्र विषयवृत्तिः कथं स्यात्? यत्र भोक्ता नास्ति, तत्र मरीचिकायां तीक्ष्णता कथं भवेत्? यदिदं सत्यमिव दृश्यते, तत्त्वतः असत्यमेव, परचैतन्ये मनसोद्भवात्; प्रतिबिम्बाभावे प्रतिबिम्बत्वं कथं स्यात्? एषः परमात्मा सर्वस्मात् सूक्ष्मः, विशुद्धः, परः, शान्तः, आकाशादपि सूक्ष्मतरः। दिशाकालादिभिः न परिमीयते, अतीव विशालः, अनाद्यन्तः, केवलं आभासरूपः, तत्र किंचित् प्रकाश्यं नास्ति। यत्र केवलं चैतन्यसारः अस्ति, तत्र संस्कारवायुनिर्मितः मनः किं रूपं स्यात्? यत्र केवलं चैतन्यमेव उदेति, तत्र न जीवः, न बुद्धिः, न मनः, न इन्द्रियाणि, न संस्काराः; तत्र केवलं चैतन्यं वर्तते। एवं स्थितम्, अपि च लयप्रारंभसम्पूर्णं, तदवस्था अनादि, शान्ता, शून्या, आकाशादपि परा। किं तत्त्वं, यस्य रूपं अनन्तचैतन्यम्? पुनः विस्तारतः शृणु, यथा तव विज्ञानवृद्धये। महाप्रलयकाले यत् सर्वकारणकारणम् अवशिष्टम् अस्ति, तत् ब्रह्मैव; इदानीं तत् वर्ण्यते, शृणु। यदा आत्मा लीयते, मनः प्रवृत्तिः उपशम्यति, यद् अनिर्वचनीयं रूपं तिष्ठति, तत् एव तत्त्वस्य स्वरूपम्। तत्र न दृश्यं, न द्रष्टा; विषयाभावे सर्वं लीनम्; यत् केवलं शुद्धप्रकाशरूपेण दीप्तम्, तत् एव तत्त्वस्य रूपम्। यदा जीवस्य वृत्तिः विषयेषु प्रवृत्ता, तदा सः शरीरमेव; यत् तु शुद्धं शान्तं चैतन्यमात्रम्, तदेव सर्वकारणकारणम्। यदा अङ्गुल्याः वा अङ्गुष्ठस्य वा स्पर्शः वाय्वादिभिः न भवति, तदा यत् चेतनारूपं मनः शेषम् अस्ति, तत् एव परात्मा। दीर्घध्यानानन्तरं यत् रूपं तिष्ठति, या सुषुप्तिरहितम्, अनन्तम्, अचेतनम्, दृढं स्थितम्, हे निष्पाप! तत् एव तदा तिष्ठति। यद् आकाशस्य, शिलायाः, वा वायोः हृदयम् अस्ति, तस्याग्राह्यचैतन्यस्य, तत् एव परात्मनः स्वरूपम्। या अवस्था, या अग्राह्या, अमनस्का, जीवता, क्रियावती, सा शान्ता, परा, आद्यवस्तुनः सत्ता। यः चैतन्यतेजसः केन्द्रम्, वा घनप्रभायाः केन्द्रम्, वा अनुभूतेः केन्द्रम्, तत् एव परात्मनः स्वरूपम्। या चेतना अनाद्यन्ता, स्पर्शे, प्रकाशे, दृश्ये, तमसि च, सा एव परात्मनः स्वरूपम्। यतः जगत् उदेति, यद्यपि सदा अनुत्पन्नरूपम्, भिन्नमिव विभाति, तत्त्वतः अभिन्नम्, तत् एव परात्मनः स्वरूपम्। अतः अपि व्यापारे स्थितस्य, या शिलासदृशी पीठिका—आकाशेऽप्याकार्ये—सा परात्मनः एव रूपम्। एवं, भो महात्मन्, ब्रह्मणि जगदात्मा, शून्याशून्ययोः, प्रकाशतमसोः, विषयाविषययोः, सर्वत्र चैतन्यमात्रे, एकमेव तत्त्वम्, अनाद्यन्तम्, शुद्धम्, शान्तम्, सर्वकारणम्, सर्वमयम्, तिष्ठति।