शृणु, भगवन्, सनातनं ब्रह्म यथा शास्त्रेण निरूपितम्। तदजन्मा, अव्ययम्, निर्मलम्, नित्यं, शाश्वतम्, शिवम्, निष्कलुषम्, अनादिम्, अप्रमेयम्, निर्ग्राह्यम् केवलया बुद्ध्या, निष्पापम्, सर्वकल्पनावर्जितम्, कारणकारणम्, अज्ञेयं अनुभवम्, ज्ञातृ, अन्तर्यामी च। महाप्रलयकाले, यत् शेषं तिष्ठति, तद्रूपरहितमेव भवति, अत्र संशयो नास्ति। कथं तदशून्यम्? कथं तदनप्रकाशम्? कथं तदनतमःस्वरूपम्? कथं तदनाकाशम्? कथं तदचैतन्यम्? कथं तत्र न जीवः? कथं न तत्र बुद्धितत्त्वम्? कथं न मनः? कथं तत्र किञ्चिदपि नास्ति? कथं सर्वमेव? इति प्रकारेण पृष्टे मम स्वमेव मोहः प्रकाशते। त्वया महती प्रश्नः कृतः, तथापि अहं तं कष्टमपि प्रश्नं निश्शेषं विवृणोमि, यथा सूर्यः रात्रेः तमः अपोहति। महाकल्पान्ते यत् सत् अवशिष्टं तिष्ठति, तत् न वास्तवतो शून्यम्; शृणु, तत् किं नाम्ना इति वर्णयामि। यथा स्तम्भे शिल्पितं रूपं तिष्ठति, एवं विश्वं तत्र स्थितम्; तस्मात् सः भावः न शून्यः। एवं, एषा विशालानुभूतिः, या जगन्नाम्ना प्रसिद्धा, दृश्यते; सा सत्यम् वा असत्यम् वा, तर्हि शून्यता कुत्र? यथा स्तम्भे निराकारं रूपं तिष्ठति, तथैव, प्रिय, जगत् ब्रह्मैव; तस्मात् तदपि न शून्यम्। यथा शान्तोदके तरेङ्गः नास्ति नास्ति वा, तथैव जगत् ब्रह्मणि शून्याशून्यरूपे प्रविष्टम्। देशकालदिक्परिमितत्वात् काष्ठात् पुत्तलिकानिर्माणं शक्यते; किन्तु जडाधारे, केन वा कथं वा अन्तरमोहः स्यात्? अतः, पुत्तलिकादिदृष्टान्ताः केवलं अंशतः सदृशाः; पूर्णं सदृश्यम् नास्ति। एतद्विश्वं न कदापि अन्यस्मात् उत्पद्यते, न च कदापि निवर्तते; एवं शुद्धं ब्रह्मैव स्वात्मनि स्थितम्। 'शून्य' इति कल्पना केवलं 'अशून्य' सम्बन्धात् जायते; यतः सत्यं अशून्यं न सम्भवति, कथं शून्यं वा अशून्यं वा स्यात्? ब्रह्मणि या प्रकाशता सा न कस्यचित् भौतिकस्य तत्त्वस्य कारणात् जायते; तस्मात् सूर्याग्निचन्द्रतारादीनां तत्र नास्ति सम्भवः। महाभूतानां प्रकाशाभावः तमः इति कथ्यते; किन्तु अत्र महाभूतानां अभावः नास्ति, तस्मात् कदापि तमः नास्ति। तस्य प्रकाशः केवलं तस्य साक्षात् अनुभवः येषां स्वरूपं आकाशवत्; यदन्तः तेनैव ज्ञायते, नान्येन। सा अवस्था, या तमःप्रकाशरहितः, सा नित्यं धाम; सा घटान्तरिकाकाशवत्, जगत्सत्त्वस्याधाररूपेण विज्ञेया। यथा बिल्वफलस्य अन्तरङ्गे भेदो नास्ति, तथैव अत्र ब्रह्मणः जगतश्च किंचित् भेदः नास्ति। यथा जलराशौ तरङ्गः, मृद्भाण्डे घटः, तथा जगत्सत्त्वं यत्र यत्र दृश्यते, तत्र तदाकाशस्वरूपं कथं स्यात्? मृन्मयजलादिदृष्टान्ताः साकारत्वात् न सम्यगुपमा; ब्रह्म शुद्धमाकाशवत्, तत्रैव जगदस्ति। तस्मात्, यथा चिदाकाशः आकाशादपि शुद्धतरः, तथैव तत्र यदस्ति—जगत्, शब्दः, अर्थः—तस्यापि तद्रूपमेव। यथा रश्मौ तीक्ष्णता केवलं अनुभविना ज्ञायते, तथैव परचिदाकाशे विशुद्धचैतन्यं न भिन्नं ज्ञायते। तस्मात् चैतन्यं अपि जडवत् दृश्यते, स्वयमेव विषयशून्यत्वात्; जगत्सत्त्वमपि तद्रूपमेव, तस्यैव स्वरूपेण नीयते। रूपाणि, प्रकाशः, कल्पनाः—एतानि सर्वाणि तदेव; अन्यन्नास्ति। अतः समग्रं विश्वं स्वप्नवत् अथवा तुरीयरूपमेव। एवं, यः योगी शान्तचित्तः, जाग्रदपि सुषुप्तवत् स्थितः, स ब्रह्मणि स्थितः, यः निराकारः, सर्वरूपाणां कारणम्। यथा जलस्य द्रवता सदा तिष्ठति, रूपवत् वा अरूपवत्, तथैव जगत् परमात्मनि, व्यक्तेऽव्यक्ते च। पूर्णात् पूर्णं जायते; अरूपात् अरूपं प्रसारितम्; ब्रह्मणः जगत् प्रकटते, किन्तु तद्वस्तुतः वस्तुसून्यम्। पूर्णात् पूर्णं जातं, यत् प्रतिष्ठितं तत् सदा पूर्णमेव; तस्मात् जगत् अजन्मा, यद्वा जातं दृश्यते, तत् पूर्णमेव। यत्र विज्ञानं न जायते, तत्र विषयबुद्धिः कथं स्यात्? यत्र अनुभविता नास्ति, तत्र मरीचिकायां तीक्ष्णता कथं स्यात्? एतत्, सत्यमिव दृश्यते, परन्तु असत्यमेव, परमार्थचैतन्यात् मनसि उद्भूतम्; प्रतिबिम्बाभावात् प्रतिबिम्बत्वं कथं स्यात्? एतत् अणोः अपि अणुतरम्, शुद्धतरम्, सूक्ष्मतरम्, परम्, शान्ततरम्—आकाशान्तरिकाकाशात् अपि। दिशः, कालः, अन्यत् वा न सीमयन्ति, अतः अतीव विस्तीर्णम्; अनाद्यन्तम्, केवलं आविर्भूतम्, प्रकाश्याभावात्। यत्र केवलं चैतन्यरसः, तत्र मनःरूपं, यद्वासना-समीरवशात् विकारं प्राप्नोति, कथं स्यात्? यतः तत्र केवलं चैतन्यमेव उदेति, तत्र वास्तवतो न जीवः; न बुद्धिः, न मनः, न इन्द्रियाणि, न वासनाः। एवं स्थिते, सति अपि सर्गलयपूर्णे, सा नित्यावस्था तिष्ठति; अस्मद्भावेन सा शान्ता, शून्या, आकाशात् परा। किं परमार्थस्य स्वरूपं, यस्य रूपं अनन्तचैतन्यम्? इति पुनः विस्तरेण ब्रूहि, विवेकवृद्धये। महाप्रलयकाले, यत् सर्वकारणस्य कारणं शेषं तिष्ठति, तत् परं ब्रह्म; तदेव विवृणोमि, शृणु। यदा आत्मनः लयः, मनोनिवृत्तिः च, तदा या रूपवर्णनातीतः सा अवस्था, सैव तस्य तत्त्वस्य स्वरूपम्।