सर्वेन्द्रियशक्तिहीनः सन् अपि तस्यैव सर्वेन्द्रियकृत्याः भवन्ति; मनश्च नास्ति तस्य, तदा अपि सर्वे मनसः कल्पनाः तस्यैव भवन्ति। तं न पश्यन्ति चेत्त्वत् संसारसर्पभीतिर्भवति; तं दृष्ट्वा सर्वा भीतयः सर्वथा पलायन्ति। साक्षिणि, विशालदीप्ते स्थिरे दीपवत्, कर्माणि घटन्ति; तस्य सन्निधौ विविधाः क्रियाः उद्भवन्ति, यथाः स्पन्दनपूर्वाः। तस्मात् घटपटादिरूपाः वस्तुश्रेणयः, शतशः वस्तूनि उद्भवन्ति, यथा समुद्रात् तरङ्गबिन्दुस्फुरितसञ्चलनानि। स एव भ्रमात् शतवस्तुजालस्य अन्यरूपेण प्रकटते, यथा सुवर्णं कटककङ्कणवलयादिरूपेण भिन्नं इव दृश्यते। त्वं एकदीप्तिसारः, अहं, एते जनाः, सर्वे च; यः आत्मज्ञानाभावात् न त्वं, न अहं, न एते जनाः, सः अपि तद्रूपः एव। स एव पृथक् अपृथक्, सत् असत्, विनाशी च, यथा जलात् उद्भूताः तरङ्गसमूहाः, तत्र दृश्यं जगत् प्रकटते। यस्मात् कालपरिमाणम् उद्भवति, यस्मात् दृश्यस्य दृश्यता, येन मनसिकविचारः, यस्य प्रकाशेन सर्वदीपाः प्रकाशन्ति। यद् यत् कर्म, रूपम्, रसः, गन्धः, स्पर्शः, शब्दः, चित्तं च ज्ञायते, तद् एव देवः; येन ज्ञायते, सः अपि तद्रूपः एव। यद् चैतन्यं दृष्टा-दर्शन-दृश्यमध्ये स्थितम्, हे आर्य, तस्मिन् ध्यानं कृत्वा आत्मस्वरूपं अवगच्छसि। अजः, अव्ययः, निर्मलः, नित्यः, ब्रह्म, अनादिः, शुभः, निष्कलङ्कः, अनादिः, शुष्कज्ञानग्रहणातीतः, निर्दोषः, सर्वकल्पनाहीनः, कारणकारणम्, अज्ञेयानुभवः, ज्ञाता, अन्तर्यामी च सः। महाप्रलये यत् शेषं तिष्ठति, तद् निराकारम्; अत्र संशयः नास्ति। कथं तद् शून्यं स्यात्? कथं तद् न प्रकाशवत्? कथं तद् न तमोमयम्? कथं तद् न आकाशस्वरूपम्? कथं तद् न चैतन्यमयम्? कथं तत्र जीवः न स्यात्? कथं तत्र बुद्धितत्त्वं न स्यात्? कथं तत्र मनः न स्यात्? कथं तत्र किञ्चित् न स्यात्? कथं तत्र सर्वम्? एतादृशविचारात् मम स्वयम् मोहः प्रकटते। त्वया गम्भीरः प्रश्नः कृतः; अहं तं सहजतया व्याख्यास्यामि, यथा सूर्यः रात्रेः तमः निवारयति। युगान्ते यत् शेषं तिष्ठति, तत् सत् न शून्यं वस्तुतः; शृणु, तत् किम् इति कथ्यते। यथा स्तम्भे नक्षत्ररूपं तिष्ठति, तथा विश्वम् तत्र तिष्ठति; अतः तद् शून्यं न अस्ति। एवं विशालानुभवः 'जगत्' इति कथ्यते; सत् वा असत् वा, तत्र शून्यं कुतः? यथा स्तम्भे अनाकृतं रूपं तद् रूपं न हीनम्, तथा जगत् ब्रह्म; अतः तद् शून्यं न अस्ति। यथा शान्तजलपरिमण्डले तरङ्गः न सत् न असत्, तथा जगत् ब्रह्मणि शून्याशून्यरूपं प्रविष्टम्। देशकालदिशीमितात् काष्ठात् पुतला निर्माणं शक्यते; परन्तु जडाधारे, केन, कथं वा अन्तर्मोहः संभवति? अतः पुतलादृष्टान्तः केवलं अंशतः जगत्स्वरूपम् उपमा; पूर्णोपमा न अस्ति। जगत् किञ्चिद् अन्यतः न उद्भवति, न च नष्टम्; केवलं शुद्धं ब्रह्म तादृशं स्वरूपे स्थितम्। 'शून्यता' कल्पिता 'अशून्यतायाः' सापेक्ष्ये; यथा अशून्यता न वस्तुतः, कथं शून्यं वा अशून्यं वा स्यात्? ब्रह्मणि प्रकाशः न किञ्चिद् पदार्थात् उद्भवति; अतः सूर्य, अग्नि, चन्द्र, तारा वा, नाशवानि तत्र कुतः? महाभूतप्रकाशाभावः 'तमः' इति कथ्यते; परन्तु अत्र महाभूताभावः न अस्ति, अतः तमः कदापि न अस्ति। तस्य प्रकाशः केवलं तस्याकारस्य अनुभवे; यद् अन्तः तेन ज्ञायते, अन्येन न। तद् तमः-प्रकाशाभावम्, कालातीतं स्थानम्; जानीहि, यथा घटान्तः आकाशः, तद् जगतः आधारम्। यथा बिल्वफलस्य अन्तर्यं न भिन्नम्, तथा अत्र ब्रह्म-जगत् मध्ये किंचित् भेदः न अस्ति। यथा जलतरङ्गः, घटः कुम्भः वा, जलमृत्तिकायाम् अस्ति, तथा जगत्सत्त्वं यत्र दृश्यते, तद् आकाशस्वरूपं कथं स्यात्? मृत्तिका-जलं उपमा रूपवत् अपि, तद् न तुल्यः; ब्रह्म शुद्धम् यथा आकाशः, जगत् तत्र एव स्थितम्। अतः चैतन्य-आकाशः आकाशात् अपि शुद्धः, तत्र स्थितं यत्—जगत्, शब्दाः, अर्थाः—तद् तस्यैव स्वरूपम्। यथा किरणे तीक्ष्णता केवलं अनुभवे ज्ञायते, तथा चैतन्य-आकाशे शुद्धचैतन्यं ज्ञेयवस्तु-विनाः न ज्ञायते। अतः चैतन्यं अपि जडवत् अभासते, तस्य स्वरूपे विषयाभावात्; जगत् तस्यैव स्वरूपे अस्ति, तस्यैव प्रवृत्त्या। रूपं, प्रकाशः, कल्पना, तस्यैव; अन्यः न अस्ति। अतः सर्वं विश्वं, तिष्ठति, निद्रायाम् वा तुरीये वा। एवं योगी, यस्य मनः शान्तम्, जाग्रति अपि निद्रासदृशे स्थिते, ब्रह्मणि स्थितः भवति, यत् निर्गुणम्, सर्वगुणानां कारणम्। यथा जलस्य द्रवत्वं, रूपं वा अरूपं वा, तिष्ठति, तथा जगत् परमात्मनि, स्फुटं वा अस्फुटं वा, तिष्ठति। पूर्णात् पूर्णम् उद्भवति; निराकारात् निराकारम् प्रसारयति; जगत् ब्रह्मणः प्रकटते, तद् वस्तुतः न वस्तु। पूर्णात् पूर्णम् उद्भवति; यत् स्थितम्, तद् नित्यं पूर्णम्; जगत् अजम्, यत् जातम् इव दृश्यते, तद् एव पूर्णम्।