यस्य चित्तपात्रे निर्मलचेतनायाः दीपः अखण्डितः प्रज्वलितः तिष्ठति, तस्य केवलं प्रकाशः त्रिलोकान् प्रकाशयति। यस्य अनुपस्थितौ सूर्यादयः अपि प्रकाशमानाः सन्तः तमः इव दृश्यन्ते; तस्य सन्निधौ त्रिलोकस्य मृगमरीचिका एव प्रकटते। यस्मिन् जगद्विभवः चलने उत्पन्नः इव दृश्यते, स्थैर्ये अन्तः लीनः इव, यथा प्रदीप्तदण्डेन कृतः अग्निवृत्तः। सः शुद्धः अव्ययः सर्वव्यापी महात्मा, यस्य लीला जगत्सृष्टिसंहारः, यस्य सारः चलनं स्थैर्यं च। सः वायुवत् सर्वत्र व्याप्य अस्ति, चलनं स्थैर्यं च, नामभिः पृथक् कथ्यमानः, वस्तुतः न पृथक्। सः नित्यं जाग्रतः, नित्यं सुप्तः, न कदा अपि जाग्रतः न सुप्तः। यत् स्थिरं तद् शुभं शान्तं च; यत् चलति तद् त्रिलोकस्य अस्तित्वम्। सः चलनस्थैर्यलीलास्वरूपः, यः सर्वरूपाणि पूरयति। यथा पुष्पेषु गन्धः न नश्यति पुष्पाणां क्षयमपि, यथा शुक्लवस्त्रे शुक्लता अस्ति, स्पृशितुं न शक्यते, एवं अस्य स्वरूपम्। सः मूकः इव वदति; चिन्तकः इव पाषाणः; भोक्ता इव सदा तृप्तः; कर्ता इव किञ्चित् न धारयति। सः निरङ्गः सर्वाङ्गी, सहस्रहस्ताक्षः; किञ्चिदपि न स्थितः, तेन सर्वं जगत् व्याप्यते। इन्द्रियशक्तिहीनः सन्, सर्वेन्द्रियकर्माणि तस्य; मनः रहितः सन्, मनसो विकल्पाः तस्यैव। तं न पश्यन् संसारसर्पभीतिः उत्पद्यते; तं दृष्ट्वा सर्वा भीतयः सर्वथा पलायन्ते। साक्षिणि स्थिरे दीप्ते दीपवत् कर्माणि घटन्ते; तस्य सन्निधौ विविधाः क्रियाः चलनपूर्वकाः उद्भवन्ति। तस्मात् घटपटादिरूपाणि, शतशः वस्तूनि, समुद्रात् तरङ्गबिन्दुस्फुरितादिव उत्पन्नानि। स एव अन्यः इव प्रकटते, शतशः वस्तुविभ्रमात्, यथा सुवर्णं कटककुण्डलकङ्कणरूपेभ्यः पृथक् इव दृश्यते। त्वं यः एकदीप्तिसारः, अहं, एते जनाः, अन्ये अपि—यः न त्वं, न अहं, न एते जनाः, आत्मज्ञानाभावात्, सर्वे समाना एव। सः एव भिन्नः अभिन्नः, सत् असत्, विनश्वरः, यथा जलात् उद्भूताः तरङ्गसमूहः, यत्र दृश्यं जगत् प्रकटते। तस्मात् कालपरिमाणः, दृश्यस्य दृश्यता, मनसो गणना, तस्य प्रकाशेन सर्वदीपाः प्रकाशन्ते। यत् कर्म, रूपं, रसः, गन्धः, स्पर्शः, शब्दः, चेतना—यत् सर्वं तदेव देवः; येन ज्ञायते, तदपि तदेव। यत् चेतनं दृष्टा-दर्शन-दृश्ययोः मध्ये स्थितम्—हे महात्मन्, तं अनुविधाय, आत्मानं अनुभविष्यसि। अजः, अक्लिष्टः, अविमृष्टः, नित्यः ब्रह्म, शाश्वतः, शुभः, निर्मलः, अनादिः, ज्ञानशून्येन न ग्राह्यः, निर्दोषः, सर्वविकल्परहितः, कारणकारणः, अनुभवोऽज्ञेयः, ज्ञाता, अन्तर्यामी। महाप्रलये यत् शेषं तिष्ठति, तद् निराकारम्; अत्र न किञ्चित् संशयः। कथं तद् शून्यं? कथं तद् न प्रकाशवत्? कथं तद् न तमःस्वरूपम्? कथं तद् न आकाशस्वरूपम्? कथं तद् न चैतन्यस्वरूपम्? कथं तत्र न जीवः? कथं तत्र न बुद्धितत्त्वम्? कथं तत्र न मनः? कथं तत्र किञ्चित् न अस्ति? कथं तत्र सर्वम्? एतादृशेन प्रश्नश्रेण्या मम स्वविभ्रमः प्रकाशते। त्वया अतिदुष्करः प्रश्नः उपन्यस्तः; अहम् तं सहजतया भेदयिष्यामि, यथा सूर्यः रात्रेः तमः नाशयति। यदा महाकल्पान्ते यत् अस्तित्वरूपेण शेषं तिष्ठति, तद् न शून्यं; शृणु, तद् किम् इति कथ्यते। यथा स्तम्भे नक्षत्रप्रतिमा तिष्ठति, तथा विश्वं तत्र स्थितम्; अतः तद् शून्यं न। एवं विशालानुभवः, यः जगद् इति कथ्यते, प्रकटते; सत् वा असत् वा, तत्र शून्यं कुतः? यथा स्तम्भे अनाकृतप्रतिमा न प्रतिमा-शून्या, तथा, प्रिय, विश्वं ब्रह्म; तस्मात् तद् शून्यं न। यथा मृदुलजलस्फुरितं न सत् न असत्, तथा विश्वं ब्रह्मणि शून्याशून्यरूपेण प्रविष्टम्। देशकालदिशापरिमाणात् काष्ठात् काठीका निर्माणं सम्भवति; परन्तु जडाधारे, केन, कथं वा, अन्तः भ्रान्तिः सम्भवेत्? अतः काठीका-काष्ठादिवत् दृष्टान्ताः केवलं अंशतः तत्त्वं दर्शयन्ति; पूर्णं उपमा नास्ति। जगत् किञ्चित् न उत्पद्यते, न नश्यति; केवलं शुद्धं ब्रह्म, तादृशस्वरूपं, स्वात्मनि तिष्ठति। शून्यकल्पना केवलं अशून्यस्य सापेक्ष्ये कल्प्यते; यतः असत्यं अशून्यं, तत्र कथं शून्यं वा अशून्यं वा? एषः ब्रह्मणि प्रकाशः न किञ्चन द्रव्येभ्यः उत्पन्नः; तस्मात् सूर्याग्निचन्द्रतारादयः तत्र न सन्ति। महाभूतानां प्रकाशाभावः तमः इति कथ्यते; किन्तु अत्र महाभूतानां अभावः नास्ति, तस्मात् तत्र तमः कदापि न। तस्य प्रकाशः केवलं तस्य स्वभावानुभवः, यः आकाशवत्; यद् अन्तः अस्ति, तद् तेन ज्ञातम्, अन्येन न। तद् अवस्थां, तमःप्रकाशरहितां, अनादिकुटिलां, जानिहि, यथा घटान्तः आकाशः, यः जगत्सत्त्वस्य आश्रयः। यथा बिल्वफलस्य अन्तरङ्गे भेदः नास्ति, तथा अत्र ब्रह्मविश्वयोः किंचित् भेदः नास्ति।