यदा दृष्टा च दृश्यं च परस्परसंहारात् विलयं याति, द्वैतं च समाप्तं भवति, तदा केवलं निर्वाणं शेषं अस्ति। अतः, हे महर्षे, कथय मे—कथं दृश्यरूपं जगत् वास्तवतो नोत्पद्यते, च कथं ब्रह्म स्वस्वरूपे स्थितं भवति। एतद् युक्त्या कथं ज्ञायते, च कथं तद् निश्चीयते, हे ऋषे, यदा तद् साक्षात्कृतं भवति, किमपि अन्यं साधनीयम् न अवशिष्यते। दीर्घकालं मिथ्याज्ञानरूपः रोगः हृदयेषु स्थितः; निश्चितं, विचारमन्त्रेण सः सम्पूर्णतः उपशम्यते च उन्मूल्यते। सः एकक्षणे पूर्णतः न छिद्यते; यथा समे प्रयासेण पर्वतः आरोहणम् अवरोहणं च क्रियते। अतः, अभ्यासेन, युक्त्या, तर्कविचारैश्च, जगद्द्वारूप भ्रमः उपशम्यते; शृणु यथा तद् भवति, अहं ते कथयामि। ज्ञानप्रबोधाय, हे राम, अहं एकां कथां वदामि; यदि त्वं तां शृणोषि, निश्चितं मोक्षं प्राप्स्यसि च विज्ञः भविष्यसि। अधुना उत्पत्तिप्रकरणं ते व्याख्यास्यामि; यत् किमपि उत्पद्यते, मुक्तः तद् अतीत्य स्थितः। एवं, जगद्ब्रह्मप्रपञ्चः उत्पन्न इव दृश्यते, परन्तु तस्य स्वभावः अजातः एव; एतत् उत्पत्तिप्रकरणे मया विवक्ष्यते। यत् किमपि दृश्यते—एषः जगत्, चराचरं, सर्वं रूपं, देवाः, दानवाः, किन्नराः च—महाप्रलये, रुद्रादिभिः रूपपरिवर्तनम् कृत्वा, तद् अदृश्यं, असत्, कुतश्चित् लीयते। तदा, यत् शेषं तिष्ठति, सः शान्तः, गम्भीरः, न प्रकाशः न तमः तत्र व्याप्यते; किमपि अस्ति, अनिर्वचनीयम्, अव्यक्तम्, तदेव अवशिष्यते। तद् न शून्यं, न आकाशः, न दृश्यं, न दृष्टा; न बहुधा तत्त्वानि वस्तूनि च, यानि अनन्ते स्थितानि। तद् यत् स्वरूपम् अनिर्वचनीयम्, पूर्णात् अपि पूर्णतरम्; न सत्, न असत्, न उभयम्, न अभावः, न निवासः। तद् शुद्धचैतन्यम्, निरवयवम्, अनन्तम्, अनादि, शुभम्; न आदिः, न मध्यः, न अन्तः, न आश्रयः, न दुःखयुक्तम्। यत्र जगत् प्रकाशते, यथा मुक्ताफलं हंसः च दृष्टौ; यत् तदेव, न तदेव, दिव्यं, यस्य स्वरूपम् सत्-असत् उभयम्। न तस्य कर्णः, जिह्वा, नासिका, त्वचा, नेत्राणि; तथापि सर्वत्र, सर्वदा, सः शृणोति, स्वादयति, घ्राणयति, स्पर्शयति, पश्यति च। सः एव, यस्य प्रकाशेन सत्-असत् रूपाणि प्रकट्यन्ते, अनन्तम्, अनादि सृष्टिं पश्यति, या कठिना, निरवर्णा। सः, अर्धोन्मीलितेक्षणः, स्वस्वरूपम् नित्यप्रकाशस्वरूपम् इव भ्रूमध्ये तारा इव पश्यन्, जगत् केवलं आविर्भावमात्रं इति पश्यति। यस्मिन् सर्वव्यापिनः ईश्वरस्य अन्यः कारणम् नास्ति, यथा शशविषाणम्; यस्यायं जगत् केवलं परिणामः, यथा जलराशौ तरङ्गसमूहः। यस्य, यदा शुद्धचैतन्यदीपः मनःपात्रे नित्यं दीप्यते, तस्य प्रकाशः एव त्रिलोक्यः प्रकाशितः। यस्य विना, सूर्यादयः अपि दीप्यमानाः, तमः इव; तस्य सन्निधौ एव त्रिलोक्यः मरीचिका दृश्यते। यस्मिन् जगद्विभवः गतिरेणोत्पद्यते, स्थैर्येण अन्तः लीयते, यथा दीपवृत्तिः भ्रमणेन अग्निमण्डलः इव। यस्यान्तः शुद्धः, अक्षरः, सर्वव्यापी महात्मा, यस्य लीलया सृष्टिप्रलयः, यस्य सारः गति-स्थैर्ययोः। यस्य सत्त्वम् वातस्य इव सर्वत्र व्याप्तम्, गति-स्थैर्यरूपम्, यः नाममात्रेण भिन्नः इव, वस्तुतः अभिन्नः। सः नित्य जाग्रतः, नित्य सुप्तः, न कदा अपि जाग्रतः न सुप्तः। यत् स्थिरम्, तद् शुभम्, शान्तम्; यत् चलति, तद् त्रिलोक्यः अस्तित्वम्। यः गतिस्थैर्यलीलास्वरूपः, सः एव सर्वरूपाणि पूरयति। यथा पुष्पेषु गन्धः न नश्यति पुष्पस्य नाशे अपि, यथा श्वेतवस्त्रे श्वेतता अस्ति, न स्पृश्यते, एवं सः। सः मूकः इव वदति, चिन्तकः इव शिलावत्, भोक्ता इव सदा तृप्तः, कर्ता इव निःस्वः। सः निरङ्गः, सर्वाङ्गयुक्तः, सहस्रहस्तनेत्रः; किंचिदपि अधिष्ठानं न अस्ति, तेन सर्वं जगत् व्याप्यते। इन्द्रियशक्तिहीनः, सर्वेन्द्रियकर्माणि तस्य; मनःहीनः, मनःकल्पनाः तस्यैव। तं न पश्यन् संसारसर्पभीतः जायते; तं दृष्ट्वा, सर्वा भया सर्वथा पलायन्ति। साक्षिणि, विस्तीर्णे, दीप्ते, दीपवत् स्थिते, क्रियाः सन्ति; तस्य सन्निधौ, विविधाः क्रियाः गतिपूर्वाः उत्पद्यन्ति। तस्मात् घटपटादयः वस्तुसमूहः उत्पद्यन्ते, शतशः; यथा समुद्रात् तरङ्गाः, बिन्दवः, उर्मयः, लहर्यः च। सः एव अन्यः इव दृश्यते, शतवस्तु-भ्रमात्; यथा सुवर्णं कटककङ्कणकुण्डलरूपेण भिन्नम् इव दृश्यते। त्वं, एकदीप्तिसारः; अहं, एते जनाः, अन्ये च—यः न त्वं, न अहं, न एते जनाः, आत्मज्ञानाभावात्, सर्वं तद् एकम्। सः एव भिन्नः च अभिन्नः, सत् च असत् च, विनश्वरः; यथा जलराशौ तरङ्गसमूहः उत्पद्यते, दृश्यजगति। यस्मात् कालपरिमाणम् उत्पद्यते, दृश्यस्य दृश्यता, मनः गणना, यस्य प्रकाशेन सर्वदीपाः दीप्यन्ति। यत् किमपि कर्म, रूपम्, स्वादः, गन्धः, स्पर्शः, शब्दः, चैतन्यम्, यत् त्वं जानासि—तदेव देवः; येन त्वं जानासि, सः अपि तदेव। या चेतना दृष्टा-दर्शन-दृश्यस्य मध्ये स्थितम्, हे महात्मन्, ताम् उपास्य, आत्मानं साक्षात्करोषि।