यदा वस्तु यथाकिञ्चित् दृश्यते, अहं-मम भावेन युक्तम्, तदा बुद्ध्या तद् अनुत्पन्नं एव ज्ञायते, यद्यपि तद् सत् इव दृश्यते। देहविहीनाः मुक्ताः यदा त्रिलोक्यं प्राप्नुवन्ति, हे श्रेष्ठज्ञ, तदा तान् सृष्टिस्थितिम् एव प्राप्तान् मन्ये। यदि त्रिलोक्यं अस्ति, तद् स्वस्वरूपे प्रवर्तताम्; यत्र तु त्रिलोक्यस्य अर्थोऽपि नोत्पद्यते— यत्र त्रिलोक्यस्य स्थितिः प्राप्ता, तत्र ब्रह्मणः अपि भावः कथं स्यात्? अतः तत्र अन्यः कश्चन लोककल्पनः न सम्भवति। यथार्थवस्तुज्ञस्य तु विश्वं ब्रह्मैव—अखण्डं, शान्तं, केवलं अभासम्, आकाशवत् शुद्धम्। यथा सुवर्णकङ्कणं परीक्ष्यमाणः, सुवर्णात् पृथग् कङ्कणभावः न दृश्यते— तथा जलात् पृथक् तरङ्गं न पश्यामि; यद् 'तरङ्गभावः' इति कथ्यते, तद् तवदृशैः दृश्यते, परं तत्र वस्तुतः नास्ति। वायुतः पृथक् गमनं कदापि नास्ति; वायुं गमनं एव, अतः विश्वं नास्ति। यथा शून्यं आकाशस्य स्वरूपम्, उष्णता मरुभूमेः स्वरूपम्, प्रकाशः अग्नेः स्वरूपम्—तथा ब्रह्म त्रिलोक्यस्य स्वरूपम्। हे मुने, केन युक्त्या दृश्यस्य विश्वस्य अभावः मोक्षं जनयति? तं परमं उपायं मां उपदिश। यदा परस्परविलयेन दृश्य-दृशयोः समापनं भवति, द्वैतस्य निरोधः, तदा केवलं निर्वाणं शेषम्। अतः कथय, कथं दृश्यं विश्वं नोत्पद्यते, ब्रह्म च स्वस्वरूपे स्थितम्। केन उपायेन एतत् युक्त्या ज्ञायते, च कथं सुलभं भवति? हे मुने, यदा एतत् स्फुटं ज्ञायते, तदा किमपि कार्यं न शेषम्। दीर्घकालं मिथ्याज्ञानरोगः दृढमूलः अभवत्; निश्चितं, विचारमन्त्रेण तद् समूलं उपशम्यते। क्षणमात्रेण सम्पूर्णतया तद् न उपशाम्यते; यथा समदृढेन प्रयत्नेन पर्वते आरोहणं अवरोहणं च। अतः अभ्यासेन, युक्त्या, तर्कविचारैः, विश्वमोहः शम्यते; शृणु यथा एतत् भविष्यति। कथां तव कथयिष्यामि, हे राम, ज्ञानोत्पादनाय; यदि तां शृणोषि, हे महात्मन्, तदा निश्चितं मुक्तः, प्रज्ञः च भविष्यसि। उत्पत्तिविचारं ते वर्णयिष्यामि; यद् यत् उत्पद्यते, हे राम, तद् मुक्तेन अतीर्यते। एवं विश्वमोहः उत्पन्नः इव दृश्यते, तु तस्य स्वरूपं अनुत्पन्नम्; एतत् उत्पत्तिविचारेण मया व्याख्यायिष्यते। यद् यत् अत्र दृश्यते—एतत् विश्वं, चलं स्थिरं वा, सर्वं सर्वरूपेण, देवैः, दानवैः, किन्नरैः च— यदा महाप्रलयः आगच्छति, रुद्रादिभिः रूपपरिवर्तनं कृत्वा, तद् अदृश्यं, असत्, कुतश्चित् लीयते। तदा यद् शेषम्, तद् शान्तम्, गम्भीरम्, न प्रकाशः तत्र न तिमिरम्; किञ्चिद् अस्ति, अनाम्नि, अव्यक्तम्, तदेव शेषम्। तद् न शून्यं, न आकाशः, न दृश्यं, न दृष्टा; न तु तत्त्वसमूहः, वस्तुजातं वा, अनन्ते स्थितम्। तद् वर्णनातीतम्, पूर्णात् अपि पूर्णतरम्; न सत्, न असत्, न उभयं, न अभावः, न निवासः। तद् शुद्धचैतन्यम्, विषयरहितम्, अनन्तम्, अजरम्, शुभम्; न आदिः, न मध्यः, न अन्तः, न आश्रयः, न दुःखः। यत्र विश्वं प्रकाशते, मुक्तामहंसा-दृश्यम्; यद् एतत्, तु न एतत्, दिव्यं, सत्-असत् स्वरूपम्। तस्य न कर्णः, न जिह्वा, न नासिका, न त्वचा, न नेत्रम्; तु सर्वत्र, सर्वदा, शृणोति, स्वादयति, घ्राणयति, स्पर्शयति, पश्यति। स एव, यस्य प्रकाशः सत्-असत् रूपाणि प्रकाशयति, अनन्तम्, अनादि सृष्टिं पश्यति, रुक्षाम्, वर्णरहिताम्। यः, अर्धोन्मीलितनयनः, स्वं नित्यप्रभं आत्मानं पश्यति, भ्रूमध्ये तारेव, तदा विश्वं केवलं अभासम् पश्यति। यस्य सर्वव्यापिनः प्रभोः अन्यः कारणम् नास्ति, शशशृंगवत्; यस्य विश्वं केवलं परिणामः, जलतरङ्गसमूहवत्। यस्य शुद्धचैतन्यदीपः मनोपात्रे नित्यं प्रकाशते, तस्य प्रकाशः एव त्रिलोक्यं दीप्तयति। यस्य विना, सूर्यादयः अपि, प्रकाशमानाः, तिमिरवत्; यस्य सन्निधौ एव त्रिलोक्यस्य मृगमरीचिका दृश्यते। यस्मिन् विश्ववैभवम् उत्पन्नं इव दृश्यते यदा गतिर्भवति, लीनं इव यदा स्थिरता, दीपदण्डवर्तुलवत्। यस्य स्वरूपं शुद्धम्, अव्ययम्, सर्वव्यापि महात्मा, यस्य लीला सृष्टिप्रलयः, यस्य सारः गति-स्थिरत्वम्। यस्मिन् वायुवत् सर्वं व्याप्नोति, गति-स्थिरत्वरूपेण, नाम्ना पृथग् कथ्यते, वस्तुतः तु भेदः नास्ति। यः नित्यं जागर्ति, नित्यं सुप्तः, न कदा अपि जागर्ति न सुप्तः। यद् स्थिरम्, तद् शुभम्, शान्तम्; यद् चलति, तद् त्रिलोक्यस्य अस्तित्वम्। यः एकः, गति-स्थिरत्वलीलारूपः, सर्वरूपं पूरयति। यथा पुष्पे गन्धः न नश्यति पुष्पे क्षीणे अपि, यथा शुक्लवस्त्रे शुक्लता अस्ति, तु न स्पृश्यते, तथा एषः। सः मूकः इव वदति; चिन्तकः इव शिलावत्; भोक्ता इव, सदा तृप्तः; कर्ता इव, न किंचिद् स्वीकृतवान्। सः निरङ्गः, तु सर्वाङ्गयुक्तः, सहस्रहस्त-नेत्रयुक्तः; न किञ्चिद् स्थितः, तु तेन सर्वं विश्वं व्याप्यते। एवं, हे राम, यः ब्रह्मणः स्वरूपम्, तस्य विश्वस्य उत्पत्तिः, स्थितिः, लयः, केवलं अभासः; तु तस्य नित्यशुद्धचैतन्यरूपेण सर्वं व्याप्यते, तत्र द्वैतस्य, उत्पत्तेः, विश्वस्य अभावः, मोक्षः च प्राप्तः।