सूर्यरूपेण स्फुरन् सः तेजसा विराजते, विष्णुतया त्रैलोक्यस्य रक्षणं करोति, रुद्रभावेन सर्वस्य संहारं सम्पादयति, पद्मभू-ब्रह्मरूपेण सर्वस्य सृष्टिं निष्पादयति च। आकाशत्वेन सः वायूनां प्रवाहान्, तारेभ्यः सह, देवदानवसंघैः सह धारयति; पर्वतसमूहत्वेन लोकपालानां निवासस्थानं भवति। पृथिव्याकारः सन्, सः अखण्डितं लोकानां स्थितिं बिभर्ति; तृणगुल्मलतानां रूपेण फलपरम्परां उत्पादयति। सः आपोऽग्निरूपेण दीप्तः सन्, दहति, द्रावयति, वहति च; सोमरूपेण अमृतं जनयति, मृत्युत्वेन विषं व्यसनं च उत्पादयति। प्रकाशः आशां प्रकाशयति, तमः अन्धकारं व्यापयति; शून्यत्वेन आकाशस्वरूपो भवति, पर्वतत्वेन प्रचुरं विघ्नं करोति। सः चलनं मनसि करोति, अचलं स्थावरस्य रूपेण; सागरत्वेन पृथिवीं स्त्रियाः कङ्कणवत् परिवेष्टयति। परमसूर्यस्वरूपं प्राप्य, अन्तर्येवा भासमानः, सः शान्तः एव तिष्ठति, जगद्भयस्य प्रवाहेऽपि। यत्किमपि अत्र दृश्यते, भविष्यति वा, अथवा अतीते दृष्टं—त्रिकाले यत्सर्वं दृश्यते—तद्वस्तुतः केवलं स एव। कथं खलु, हे ब्रह्मन्, एषः एवं भवति? मम बुद्धिः क्लिष्टा; एषा दृष्टिः दुर्लभा, दुर्ग्राहा च—एतद् नूनम्। एषा मुक्तिरिति कथ्यते, हे राम; एषः ब्रह्मेति निगद्यते। एषः निर्वाणमिति वर्ण्यते; शृणु, कथं एषः लभ्यते। यत् किञ्चित् 'अहं' 'मम' इति वस्तु दृश्यते, तदपि बुद्ध्या अनुत्पन्नमिव ज्ञायते, यद्यपि दृश्यते। यदा देहत्यागिनः मुक्ताः त्रैलोक्यं प्राप्नुवन्ति, हे विप्रश्रेष्ठ, तदा ते सृष्टिस्थितिं प्राप्तवन्त इति अहं मन्ये। यदि त्रैलोक्यं अस्ति, तर्हि स्वभावेन प्रवर्त्तताम्; किन्तु यत्र 'त्रैलोक्य' इति अर्थः अपि न जायते—यत्र त्रैलोक्यावस्था प्राप्ता, तत्र 'ब्रह्म' इति अपि कल्पना न जायते; तस्मात् तत्र अन्यः लोककल्पनाऽपि न सम्भवति। यः वस्तुतः तत्त्ववित्, तस्य निश्चयः—एषः विश्वः केवलं ब्रह्मैव—अखण्डितः, शान्तः, आभासमात्रः, व्योमवत् शुद्धः। यथा सुवर्णकङ्कणस्य परीक्षणे 'कङ्कणत्व' न दृश्यते, केवलं शुद्धं सुवर्णमेव; एवं जलात् पृथक् तरङ्गं न पश्यामि; यत् 'तरङ्गत्व' इति, तद् युष्मादृशैः दृश्यते, सत्यम् तत्र नास्ति। वातात् पृथक् गमनं किञ्चिदपि नास्ति; वायुः एव गमनरूपः, अतः विश्वमपि नास्ति। यथा शून्यता आकाशस्य स्वभावः, उष्णता मरुभूमेः, प्रकाशः अग्नेः; तथा ब्रह्मैव त्रैलोक्यस्य स्वभावः। हे मुनिवर, कस्य हेतोः दृश्यविश्वस्य अभावः मोक्षं जनयति? तं परमं उपायं मां उपदिश। यदा परस्परविलयेन दृश्यद्रष्टृणोः लयः सम्पद्यते, द्वैतं निवर्तते, तदा यत् शेषं तदेव निर्वाणम्। तस्मात् वद, कथं दृश्यं विश्वं सत्यमेव नोत्पद्यते, कथं च ब्रह्म स्वस्वरूपे स्थितम्। केन उपायेन एतत् तर्केण ज्ञायते, कथं च एषः निश्चीयते? हे मुनिवर, एतद् यदा अनुभूयते, किञ्चिदपि कार्यं न अवशिष्यते। दीर्घकालं एषा मिथ्याज्ञानरोगः प्रतिष्ठितः; निश्चितम्, विचारमन्त्रेण सः समूलं उपशम्यते। सः क्षणेन सम्पूर्णतया न नश्यति; यथा समे प्रयत्नेन पर्वतारोहणं च अवरोहणं च भवति। तस्मात् अभ्यासयोगेन, तर्केण, युक्त्या च, विश्वमोहः उपशम्यते; शृणु, कथं इति अहं कथयामि। कथां ते वक्ष्यामि, हे राम, ज्ञानविवृद्धये; यदि त्वं शृणोषि, हे आर्य, तर्हि मुक्तोऽपि ज्ञानी च भविष्यसि। अधुना उत्पत्तिप्रकरणं ते व्याख्यास्यामि; यत् किञ्चिदुत्पद्यते, हे राम, तद्बद्धेन तिरस्कृतम्। एवं विश्वमोहः उत्पन्न इव दृश्यते, तु तस्य स्वरूपं अजातमेव; इदानीं उत्पत्तिप्रकरणे एषः मया व्याख्यायते। यत् किञ्चिदत्र दृश्यते—एतद्विश्वं, चलं वा अचलम्, सर्वं सर्वरूपं, देवदैत्यकिन्नरैः सहितम्—यदा महाप्रलयः आगच्छति, रुद्रादिभिः रूपान्तरेण, तदा तददृश्यं, अप्रकाशमानं, कुतश्चित् विना लीयते। तदा यत् शेषं, तद् शान्तम्, गम्भीरम्; न तत्र प्रकाशः, न तमः व्याप्नोति; किञ्चित् अस्ति, अनिर्वचनीयम्, अव्यक्तम्, तदेव शेषम्। न तत् शून्यम्, न आकाशम्, न दृश्यं, न द्रष्टा; न च तत्त्वद्रव्यसमूहः, यः अनन्ते स्थितः। एषः कश्चन स्वरूपेण वर्णयितुं न शक्यते, पूर्णात् अपि पूर्णतरः; न सत्, न असत्, न उभयं, न अभावः, न च निवासः। एषः शुद्धचैतन्यम्, विषयातीतम्, अनन्तम्, अजरम्, शिवम्; अनादिमध्यान्तवर्जितम्, निःश्रेयसम्, क्लेशरहितम्। यत्र विश्वं स्फुरति, मुक्ताफलहंसवद् दृश्ये; यः एषः, न च एषः, दिव्यः, सत्-असत्स्वरूपः। न तस्य कर्णः, न जिह्वा, न नासिका, न त्वक्, न चक्षुः, तथापि सर्वत्र सर्वदा शृणोति, स्वादयति, घ्राणयति, स्पृशति, पश्यति च। स एव, यस्य प्रकाशः सत्-असत्स्वरूपाणि प्रकाशयति, अनन्तम् अनादिसृष्टिं पश्यति, या कठिना वर्णरहिताऽपि। यः अर्धोन्मीलितलोचनः स्वस्वरूपे शाश्वतप्रकाशे आत्मनि स्थित्वा, भ्रूमध्ये तारा इव, विश्वमिदं केवलाभासमिव पश्यति। यस्य न कोऽपि अन्यः सर्वव्यापिनः प्रभोः कारणम्, यथा शशशृङ्गस्याभावः; यस्य च विश्वं केवलं कार्यरूपम्, यथा जलराशौ तरङ्गसमूहः।