यो हि रागद्वेषभयानुसारं कर्म कुर्वन् अपि अन्तः पूर्णशुद्धः आकाशवत् निर्मलः तिष्ठति, स जीवन्मुक्त इति कथ्यते। यस्य अहंभावो नास्ति, बुद्धिः अपि मलरहिताऽस्ति, सः कर्म कुर्वन् अपि वा अकरणे अपि जीवन्मुक्त इति स्मृतः। यः नेत्रयोः निमीलनउन्मीलनयोः सृष्टिप्रलयं आकाशवत् पश्यति, स एव जीवन्मुक्तः इति निगद्यते। यः भोक्ता इव सन् अपि अभोक्ता, शुद्धचैतन्यमात्रं प्राप्तवान्, अन्तः जाग्रद्वत् सुप्तवत् स्थितः, स एव जीवन्मुक्तः इति कथ्यते। यः सदा द्रष्टा सन् अपि अद्रष्टेव, जीवन् अपि मृतवत्, संसारवर्त्मनि स्थितः अपि पर्वतवत् अचलः, स एव जीवन्मुक्तः इति उच्यते। यस्मात् लोकः न प्रतिकम्पते, न च सः लोकात् प्रतिकम्पते, हर्षद्वेषरहितः च, स एव जीवन्मुक्तः इति कथ्यते। यस्य व्यवहारगणना प्रशान्ता, सः सवयवान् अपि निरवयवः, मन्यमानः अपि अमन्यः इव, स एव जीवन्मुक्तः इति स्मृतः। यः सर्वेषु कर्मसु प्रवृत्तः अपि शीतलः, आत्मा परिपूर्णः इव परार्थं, स एव जीवन्मुक्तः इति निगद्यते। यदा सः जीवन्मुक्तः जीवन्मुक्तिभावं परित्यज्य, शरीरं कालबलात् विनश्यति, तदा चैतन्यं देहविनिर्मुक्तं मुक्तिम् अधिगच्छति, यथा वायुः प्रशमं यान्ति। स देहविनिर्मुक्तः मुक्तः न उदेति, न अस्तमिति, न निवर्तते; न सन्, न असन्, न दूरे, न च समीपे, न अहम्, न चान्यः। स एव सूर्यरूपं भूत्वा प्रकाशते, विष्णुरूपेण त्रैलोक्यं पालयति, रुद्ररूपेण सर्वं विलयति, पद्मभूर्भूत्वा सर्वं सृजति। आकाशरूपेण सः वायुवेगान् ताराग्रहगणान् सुरासुरैः सहितान् धारयति; पर्वतसमूहत्वेन लोकपालालयं भवति। पृथिवीरूपेण लोकानाम् अखण्डस्थितिं धारयति; तृणगुल्मलतारूपेण फलानां परम्परां उत्पादयति। जलाग्निरूपेण सः दीप्तः, दहति, गलति, वहति; चन्द्ररूपेण सोमं जनयति, मृत्युरूपेण विषं विपत्तिं च उत्पादयति। तेजसा आशां प्रकाशयति, तमसा अन्धकारं व्याप्नोति; शून्यत्वेन आकाशस्वरूपः भवति, पर्वतरूपेण बहुलं विघ्नं करोति। चलं मनः करोति, अचलम् अचलस्वरूपम्; सागरत्वेन पृथिवीं स्त्रियाः कङ्कणवत् परितः परिवेष्टयति। परमादित्यस्वरूपेण अन्तः प्रकाशं प्रसारयन्, सः संसारभीतिकल्लोलप्रवाहे अपि शान्तः एव तिष्ठति। यदिह दृश्यते, यद् भविष्यति, यद् अतीते दृष्टम्—त्रिकाले यत् किमपि दृश्यते—तत्सर्वं वस्तुतः तदेव। कथं एतद्, हे ब्रह्मन्? मम बुद्धिः विषण्णा; एषा दृष्टिः दुर्लभा, दुर्ग्राह्या च—एवम् नूनम्। एषा एव मुक्ति, हे राम; एषा एव ब्रह्म इति कथ्यते। एषा निर्वाणमिति वर्ण्यते; शृणु, कथं सा लभ्यते। यत् किमपि दृश्यते वस्तु, अहं-मम-भावयुक्तं, तद् बुद्ध्या अनुत्पन्नम् इति निश्चीयते, सति अपि प्रतीतौ। ये देहविनिर्मुक्ताः मुक्ताः त्रैलोक्यं प्राप्नुवन्ति, हे बुधश्रेष्ठ, तान् सृष्टिस्थितिम् एव प्राप्तान् अहम् मन्ये। यदि त्रैलोक्यं अस्ति, तर्हि तद् स्वस्वरूपे प्रवर्त्त्यताम्; यत्र तु त्रैलोक्यार्थो अपि न जायते— यत्र त्रैलोक्यभावः प्राप्यते, तत्र 'ब्रह्म' इति अपि कल्पना न जायते; तस्मात् तत्र अन्यः विश्वकल्पनः न सम्भवति। यः वस्तुतः तत्त्वदर्शी, तस्य निश्चयं—विश्वं केवलं ब्रह्मैव, अखण्डं, शान्तम्, आभासमात्रम्, विशुद्धं च आकाशवत्। यथा सुवर्णकङ्कणं निरीक्ष्य, कङ्कणत्वं पृथग् न कदापि दृश्यते, केवलं शुद्धं सुवर्णमेव दृश्यते— तथा जलात् पृथक् तरङ्गे किमपि न पश्यामि; यत् 'तरङ्गत्वं' इति युष्माभिः दृश्यते, तद् वस्तुतः नास्ति। वायोः व्यतिरेकेण गमनं किमपि नास्ति; वायुः एव गमनमित्युक्तम्, तस्मात् विश्वं न विद्यते। यथा शून्यता आकाशस्य स्वभावः, उष्णता मरुस्थलस्य स्वभावः, प्रकाशः अग्नेः स्वभावः—तथा एव ब्रह्म त्रैलोक्यस्य स्वभावः। हे मुनिवर, केन न्यायेन दृश्यविश्वस्य अभावः मुक्तिं जनयति? तं परं उपायं मां बोधय। यदा परस्परविलयेन द्रष्टा च दृश्यं च लीयते, द्वैतं निवर्तते, तदा यत् शेषं तदेव निर्वाणम्। तस्मात् ब्रूहि, कथं दृश्यं विश्वं न कदापि उत्पद्यते, कथं च ब्रह्म स्वस्वरूपे स्थितम् अस्ति। कथं एतद् न्यायेन ज्ञायते, कथं च तद् प्रतिष्ठते? हे मुनिवर, यदा एतद् ज्ञायते, तदा अन्यः कश्चन कार्यः न अवशिष्यते। दीर्घकालं एषा अविद्याप्रपञ्चरोगः प्रतिष्ठितः; निश्चितं, विचारमन्त्रेण सः समूलं उन्मूल्यते, प्रशम्यते च। सः न तु एकक्षणे पूर्णतया छिद्यते; यथा समेन प्रयत्नेन पर्वतारोहणम् अवरोहणं च भवति। तस्मात् अभ्यासेन, न्यायेन, तर्कविचारेण च विश्वमोहः शम्यते; शृणुष्व, यथा एषः शम्यते इति अहं कथयामि। एकां कथां ते वक्ष्यामि, हे राम, ज्ञानबोधाय; यदि त्वं ताम् आवहितः शृणोषि, त्वं नूनं मुक्तो भविष्यसि, प्राज्ञश्च। अधुना उत्पत्तिप्रकरणं ते व्याख्यास्यामि; यद् यद् उत्पद्यते, हे राम, तद् मुक्तेन अतीतम् इति। एवं विश्वमोहः उत्पन्न इव दृश्यते, तु तस्य स्वभावः अजात एव; एषः उत्पत्तिप्रकरणे विस्तरेण मया व्याख्यायिष्यते।