तस्य वचः श्रुत्वा, स्नेहेन च भावेन पूरितः महर्षिः कौशिकः कोपसमन्वितः राजानं प्रत्युवाच। स राजा यद्यपि प्रतिज्ञां कृत्वा “करिष्यामि” इति उक्तवान्, अद्य तां त्यक्तुं मन्यते; सिंहविक्रमः सन् मृगभावमुपगन्तुमिच्छति। रघुकुलस्य एषा वृत्तिविपर्यासः न शोभते; शीतांशोः चन्द्रस्य कृष्णरश्मयः कदापि न दृश्यन्ते। यदि त्वं न समर्थः, हे राजन्, अहं आगतवत् एव गच्छामि; ककुत्स्थनन्दन, स्वबन्धुभिः सह सुखी भव, प्रतिज्ञायाः अपूरणेन। तस्मिन् महात्मनि विश्वामित्रे कोपाविष्टे तदा, समग्रे भूमण्डले कम्पः अभवत्, देवा भयेन विवर्णिताः। जगत्सखायं तं महर्षिं कोपग्रस्तं दृष्ट्वा, स्थिरधीरः धर्मात्मा वसिष्ठः तदा वाक्यमिदं उवाच। “त्वं इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, धर्मस्य साक्षाद्रूपः; दशरथः त्वं त्रिषु लोकेषु कीर्तिमान् गुणसम्पन्नश्च। प्रतिज्ञासंयतः त्वं धर्मं न परित्यजेतुमर्हसि; मुनिवचनानुसारं कार्यं त्वया, त्रैलोक्यनाथ। त्रिषु लोकेषु यशसा विश्रुतः, धर्मेण कीर्तिमान्, स्वधर्मे स्थितः भव; धर्मं न परित्यजेतुमर्हसि। यदि प्रतिज्ञां कृत्वा, “करिष्यामि” इति, त्वं न पालयसि, तदा यज्ञपुण्यादि सर्वं नश्येत्; अतः रामं प्रेषय। सिंहपुरुषेण रक्षितः, यथा वह्निना सुरसं रक्ष्यते, सस्त्रवान् वा निरस्त्रः वा, राक्षसाः तं न द्रक्ष्यन्ति। इक्ष्वाकुवंशजः दशरथः त्वमेव, यदि प्रतिज्ञां न पालयसि, अन्यः कः तां पालयेत्? प्राणिनः तव आचरितमर्यादां न परित्यजन्ति; तां अत्र त्वं न परित्यजेतुमर्हसि। एष धर्मः साक्षात्, बलिनां श्रेष्ठः; एष बुद्ध्या परमः लोके, तपस्विषु च अन्तिमः। एष त्रिषु लोकेषु स्थावरजङ्गमेषु च अनेकानि अस्त्राणि वेद; अन्यः न वेद, न च कदापि वेदितुमर्हति। न कश्चन दिव्यर्षिः, न देवाः, न दानवाः, न नागाः, न यक्षगन्धर्वाः, हे राजन्, तस्य तुल्यः अस्ति। दुर्जयम् अस्त्रं तस्मै पूर्वं भृशाश्वेन दत्तम्, तस्य राज्यलाभे। भृशाश्वस्य पुत्राः प्रजापतिसमाः, तं अनुययुः—ते वीराः, तेजस्विनः, महाबलिनश्च। जयायाः च सुप्रभावत्याः च दक्षस्य कन्ययोः—तनयाः शतम्—दुरासदाः अभवन्। जयाया वरलाभायाः पूर्वं पञ्चाशत् अपत्यानि; ते च नित्याः, कामरूपिणः, असुरसेनाविनाशनाय। सुप्रभावत्याः अपि पञ्चाशत् महाबलिनः पुत्राः, सङ्घर्षा नाम, दुर्जयाः, महाबलिनश्च। एवं महर्षेः विश्वामित्रस्य महद्वैराज्यं तेजश्च; रामस्य प्रस्थानं प्रति मनः न चलय। एष महातेजाः मुनिपुङ्गवः समीपे स्थितः सन्, धर्मात्मापि मृत्युसमीपे अमृतत्वं प्राप्नोति; मोहितवत् त्वं न शोकं गच्छ। एवं वसिष्ठवाक्यं श्रुत्वा, दशरथो राजा पुत्रं प्रेषयितुम् उद्यतः, रामं लक्ष्मणेन सह आह्वयत्। स राजाज्ञया द्वारपालं आज्ञापयत्—“त्वरया रामं महाबाहुं सत्यवीर्यं लक्ष्मणेन सह, मुन्यर्थं आनय।” राज्ञा एवम् आज्ञप्तः सः अन्तःपुरं गतः, क्षणेन प्रत्यागत्य राजानं उवाच—“भगवन्, रामः शत्रुनिषूदनः स्वकक्ष्यायां निराशः, निशीथे कमलमध्यस्थं भ्रमरमिव स्थितः। स एकाकी चिन्तायाम् मग्नः, ‘क्षणेन आगमिष्यामि’ इति वदति, अन्यस्यान्तिके स्थातुम् न इच्छति, मनसा क्लान्तः।” एवं श्रुत्वा, राजा सर्वान् रामानुचरान् सान्त्वयित्वा, क्रमशः पप्रच्छ। तदा पृष्टः, “कथं किमवस्थो वा रामः?” इति, रामदासः दुःखितः नृपाय उक्तवान्—“भगवन्, वयं केवलं तव पुत्ररामात् देहं धारयामः, क्लान्ताः च। यदा सः रामः, पद्मपत्रनयनः, मुनिभिः सह तीर्थात् प्रत्यागतः, तदा तस्य मनः शोकग्रस्तम्। प्रयत्नेन याच्यमानः अपि, सः सायं सायं धर्मानुष्ठानं दुःखेन करोति, कदाचित् नापि करोति। स्नात्वा, देवपूजां कृत्वा, आचारपालनं च, सः क्लान्त एव; प्रेरितः अपि, तृप्त्यर्थं न खादति, हे नृपते। अन्तःपुरस्त्रियः ये क्रीडायाम् आलिङ्गन्ति, ताः सः न रमते, पृथिवीसुखेषु अनासक्तः चातकपक्षीव। मणिमुक्ताफलवलयकङ्कणानि अपि तं न रमयन्ति, पतन्तं नभः यथा न तुष्यति। क्रीडासु च प्रमदासु च, पुष्पवाहिषु वातेषु, लतान्तरितविटपेषु च, सः विषण्णः भवति। यत् किंचित् रमणीयं, शोभनं, मनोहरं, मनःप्रियं वा, तस्मात् क्लान्तः भवति, अश्रुपूर्णनेत्र इव। नृत्यगानमध्येषु सः स्त्रीः उपालभते—‘किं दुःखदायिन्यः मम पुरतः आगता?’ इति। भोजनशय्यासनस्नानक्रीडापानासनानि, सः नानन्दति, नापि निन्दति; तानि पिशाचवृत्तिमिव मन्यते।” एवं रामस्य दुःखपूर्णावस्थां, तस्य च धर्मनिष्ठां, सर्वे तत्र स्थिताः जनाः दृष्ट्वा, दशरथः चिन्तासमाकुलः अभवत्।