एतस्मिन्शास्त्रे जीवन्नेव मुक्तिस्थितिः प्रत्यक्षतया अनुभव्यमाना दृश्यते, यथा उत्तमौषधं पीत्वा आरोग्यं स्वयम् अनुभवते। यः शास्त्रमिदं शृणोति, सः स्वयमेव तद्विजानाति; न वयं तद् यदृच्छया, शापवरदानिव, उक्तवन्तः। संसारदुःखस्य शमनं केवलं महता आत्मविचारप्रवचनस्यैव सम्भवति; न तु वित्तेन, दानेन, तपसा, वेदाध्ययनैः, नापि शतशः अन्यैः प्रयत्नैः आत्मविचाररहितैः। ये चित्तेन तत्रैव लीनाः, प्राणेन तत्रैव स्थिताः, परस्परं जागरयन्ति, तस्मिन्नेव सततम् आलापयन्ति, ते जनाः प्रमोदं मुदं च अनुभवन्ति। आत्मज्ञानपरिशीलनात् केवलं ज्ञाननिष्ठेषु एव सा जीवन्मुक्तिस्थितिः जायते, या च विदेहमुक्तिरपि कथ्यते। हे ब्रह्मन्, जीवन्मुक्तस्य च विदेहमुक्तस्य च लक्षणानि वर्णय, यथा अहम् अपि शास्त्रदृष्ट्या युक्त्या च प्रेरितः, एवं प्रयत्स्ये। यः कर्मसु प्रवृत्तोऽपि, विश्वं तस्मै लीनं व्योमवत् स्थितम् इव दृश्यते, सः जीवन्मुक्तः इति कथ्यते। यः ज्ञाननिष्ठाम् आपन्नः, सुप्तवत् जाग्रति, केवलं तिष्ठति कर्म करोति च, सः जीवन्मुक्तः इत्युच्यते। यस्य मुखचन्द्रिका न हर्षे उत्क्षिप्यते, न दुःखे निमज्जति, यः यथावत् तिष्ठति, स जीवन्मुक्तः इत्युच्यते। यः सुप्तावपि जाग्रति, यस्य जागरितम् नास्ति, यस्य चैतन्यम् संस्काररहितम्, स जीवन्मुक्तः इत्युच्यते। यः रागद्वेषभयैः कर्माणि कुर्वन् अपि, अन्तः पूर्णतया स्वच्छः व्योमवत् तिष्ठति, स जीवन्मुक्तः। यस्य अहंभावः नास्ति, बुद्धिः मलरहिताऽस्ति, कर्मणि अकर्मणि च, स जीवन्मुक्तः। यः नेत्रयोः निमीलनमपि विश्वस्य सृष्टिलयौ इव पश्यति, व्योमवत्, स जीवन्मुक्तः। यः भोक्तेव न च भोक्ता, शुद्धचैतन्यमात्रलाभी, अन्तः स्वप्नवत् जाग्रन् तिष्ठति, स जीवन्मुक्तः। यः सदा द्रष्टा च न द्रष्टा, जीवन् मृतवत्, लोके कर्म करोति, स्थाणुवदचलः, स जीवन्मुक्तः। यतः लोकः न प्रतिकूली भवति, न च सः लोकात् प्रतिकूलः, न हर्षः न द्वेषः तस्य, स जीवन्मुक्तः। यस्य व्यवहारगणना शान्ता, अवयववानपि अवयवरहितः, मनोवानपि मनश्शून्यः, स जीवन्मुक्तः। यः सर्वेषु कर्मसु प्रवृत्तोऽपि शीतलः, आत्मा परार्थं पूर्ण इव, स जीवन्मुक्तः। यदा तु जीवन्मुक्तिपदं परित्यज्य, कालेन शरीरनाशे, चैतन्यं विदेहमुक्तिम् आप्नोति, यथा वातः उपशमं गच्छति। विदेहमुक्तः न उदयति, न अस्तं गच्छति, न लीयते; न सत्ताऽसत्ताऽपि, न दूरं न च समीपम्, न अहम्, न चान्यः। सविता भूत्वा स्फुरति, विष्णुरूपेण त्रिलोकीं पालयति, रुद्रत्वेन सर्वं लयं नयति, पद्मभूत्वा सर्वं सृजति। आकाशरूपेण सः वातवाहिन्यः ताराग्रहदेवदानवान् च धारयति; पर्वतसमूहत्वेन लोकपालानाम् आश्रयः भवति। पृथिवीरूपेण एष लोकानाम् अखण्डस्थितिं धारयति; तृणगुल्मलतानां रूपेण फलपरम्परां उत्पादयति। जलरूपेण वह्निरूपेण च स्फुरन्, दहन्, गलन्, वहन् च स्फुरति; सोमत्वेन अमृतं जनयति, मृत्युरूपेण विषं व्यसनं च उत्पादयति। प्रकाशः आशां प्रकाशयति, तमः अन्धकारं विस्तारयति; शून्यत्वेन व्योमस्वरूपः, पर्वतरूपेण बहुधा विघ्नं करोति। चलं मनोभावेन करोति, अचलम् अचलरूपेण; सागरत्वेन पृथिवीं वलयति, यथा काञ्चनकङ्कणं नारीभुजं यथा। परमसूर्यस्वरूपेण अन्तरालोकं प्रसार्य, सः शान्तः एव तिष्ठति, अपि च जगद्भयप्रवाहे स्फुरति। यदिह दृश्यते, यद् भविष्यति, यद्वा भूतम्, त्रिकाले यत् दृश्यते, तत् सर्वं तदेव केवलम्। कथं तु, हे ब्रह्मन्, एतद्भवति? मम बुद्धिः क्लिष्टा; एषा दृष्टिः दुर्लभा, दुर्ग्राहा च, एतद् निश्चितम्। एषा मुक्तिः, हे राम, इति कथ्यते; एष ब्रह्मेत्यपि निर्दिश्यते। एषा निर्वाणमिति वर्ण्यते; शृणु, कथं सा प्राप्यते। यत् किंचिद् वस्तुसंज्ञं दृश्यते, अहम् ममेत्यभिमानयुक्तम्, तदपि बुद्ध्या अनुत्पन्नम् एव ज्ञायते, सति अपि दृश्ये। ये विदेहमुक्ताः त्रीन् लोकान् प्राप्नुवन्ति, हे मुनिश्रेष्ठ, तान् सृष्टिस्थितिपदं प्राप्तान् मन्ये। यदि त्रयो लोकाः सन्ति, तर्हि स्वस्वरूपं प्रति यान्तु; यत्र तु त्रैलोक्यस्य अर्थोऽपि न जायते— तत्र यत्र त्रैलोक्यपदं प्राप्तं, तत्र ब्रह्मणः संकल्पोऽपि कथं सम्भवेत्? तस्मात् तत्रान्यः लोककल्पोऽपि न सम्भवति। यः वस्तुतत्त्ववित्, तस्य निःसन्देहं विश्वं केवलं ब्रह्मैव—अखण्डं, शान्तम्, मायामात्रं, शुद्धं व्योमवत्। यथा सुवर्णकङ्कणस्य परीक्षायां कङ्कणत्वं पृथग् न दृश्यते, केवलं सुवर्णमेव दृश्यते, तथैव। यथा जलात् भिन्नं तरङ्गत्वं न पश्यामि; यत् त्वं तरङ्गत्वं मन्यसे, तद् जनैः दृश्यते, वस्तुतः तत्र नास्ति। वायोः विना गमनं न किञ्चिदस्ति; वायुः एव गमनं, तस्मात् विश्वं नास्ति। यथा शून्यता व्योमस्वरूपम्, ऊष्णता मरुस्थलस्वरूपम्, ज्योतिर्दीपस्वरूपम्, एवं ब्रह्मैव त्रैलोक्यस्य स्वरूपम्। हे मुनिवर, केन युक्त्या दृश्यविश्वस्य अभावः मोक्षं जनयति? तं परममार्गं मां उपदिश।