यः कश्चित् काङ्क्षितं फलम् अभिलष्य, तस्य साधनाय यथायोग्यं यत्नं करोति, स निःसंशयं तद्वस्तु प्राप्नोति; यावत् स न क्लान्तः सन् मार्गात् निवर्तते। राम, यदि त्वं सत्संगं धर्मशास्त्रेषु च सम्यग् मनः स्थापयिष्यसि, तदा त्वं मासैर्न, किंतु दिनैव परमं पदम् अधिगमिष्यसि। आत्मविद्यायाः बोधाय, हे शास्त्रविदां श्रेष्ठ, किम् तद् मुख्यं शास्त्रं यत् ज्ञात्वा दुःखं न भवति? येषां चित्तं आत्मविद्यायाम् एव निष्ठितम्, तेषां मध्ये एष एव शास्त्रेषु शास्त्रं परमं, महा-रामायणाख्यं प्रसिद्धम्। अस्मात् परमाख्यानात् परं विवेकः जायते; एष एव सर्व-इतिहासानां सारः इति प्रतिपाद्यते। यतः अस्मिन्शास्त्रे जीवन्मुक्तावस्थाया वर्णनं सम्यक् कृतम्, एतत् स्वयमेव निर्मलं, स्वभावतः उत्पन्नम्। विचारेण दृश्यं विश्वं, यद्यपि स्थिरवत् प्रतीतिः, अन्तं गच्छति—यथा स्वप्ने बोधे जातः स्वप्नवस्तूनि विनश्यन्ति। यत् किञ्चिदत्र अस्ति, तत् अन्यत्रापि अस्ति; यन्नास्ति अत्र, न तद् क्वापि। इदं सर्वविद्यायाः निधिः इति ज्ञानी जानन्ति। यः प्रतिदिनं एतद् शृणोति, बालोऽपि सन्, स परमं विवेकं प्राप्नोति, चित्ते च महदाश्चर्यं लभते—अत्र न संशयः। यस्य चित्तं असम्मतं, पूर्वकृतदुष्कृतप्रभावात्, तस्य चेत् न रुचिर् जायते, स यं काङ्क्षति तं शास्त्रमधीतुं अर्हति। अत्र शास्त्रे जीवन्मुक्तावस्था प्रत्यक्षं अनुभूयते, यथा उत्तमौषधं पीत्वा आरोग्यं अनुभवति। यतः एतस्य शास्त्रस्य श्रवणेन श्रोता स्वयं एतत् जानाति; न वयं स्वेच्छया, शापवरदानिव, एतदुक्तवन्तः। संसारदुःखं केवलं महता आत्मविचारसम्भाषणेन शम्यते; न वित्तेन, न दानेन, न तपसा, न वेदाध्ययनेन, न शतान्यपि अन्यानि प्रयत्नानि विना विचारं फलन्ति। येषां चित्तानि एवं लीनानि, येषां प्राणः तत्रैव स्थितः, ये परस्परं जागरयन्ति, तं च विषयं सदा भाषन्ते—ते जनाः हृष्टाः प्रमुदिताश्च भवन्ति। ये केवलं ज्ञाननिष्ठाः, आत्मविचारेण एव, तेषां सा जीवन्मुक्तावस्था जायते, या च विदेहमुक्तिरपि कथ्यते। हे ब्रह्मन्, जीवन्मुक्तस्य च विदेहमुक्तस्य च लक्षणानि वर्णय, यथा अहम् अपि शास्त्रदृष्ट्या युक्त्या च प्रेरितः प्रयत्नं कुर्याम्। यः अस्मिन्संसारे कर्मणि प्रवृत्तोऽपि, जगद् आकाशवत् विलीनं स्थितं पश्यति, स जीवन्मुक्तः इति कथ्यते। यः ज्ञाननिष्ठः, सुप्तवत् जागरूकः, केवलं स्थितः कर्म कुर्वन्, स जीवन्मुक्तः। यस्य मुखचन्द्रमा न हर्षेण न शोकेन उदयास्तमयौ प्राप्नोति, यः यथास्थितः एव तिष्ठति, स जीवन्मुक्तः। यः सुप्तावपि जागरूकः, यस्य जाग्रत् नास्ति, यस्य चैतन्यम् संस्काररहितम्, स जीवन्मुक्तः। यः रागद्वेषभयैः प्रेरितः अपि, अन्तः पूर्णतया विशदः आकाशवत् तिष्ठति, स जीवन्मुक्तः। यस्य अहंकारः नास्ति, बुद्धिः मलरहिताः, कर्ता न कर्ता वा, स जीवन्मुक्तः। यः नेत्रयोः निमीलने उन्मीलने च जगत् सृष्टिप्रलयौ आकाशवत् पश्यति, स जीवन्मुक्तः। यः भोक्ता इव, न च भोक्ता, शुद्धचैतन्यलाभी, अन्तः जाग्रदिव सुप्तः, स जीवन्मुक्तः। यः सदा द्रष्टा, न च द्रष्टा, जीवन् मृतवत्, लोके कर्म कुर्वन् अपि अचलवत्, स जीवन्मुक्तः। यस्मात् जगत् न प्रतिकूलं, न स जगता प्रतिकूलः, यः रागद्वेषरहितः, स जीवन्मुक्तः। यस्य लौकिकगणना उपशान्ता, अङ्गवानपि निर्गुणः, मनोवानपि अमनस्कः, स जीवन्मुक्तः। यः सर्वकर्मसु प्रवृत्तः अपि शीतलः, आत्मा पूर्णः इव परार्थम्, स जीवन्मुक्तः। यः जीवन्मुक्तावस्थां त्यक्त्वा, शरीरं कालबलात् नष्टे, चैतन्यं विदेहमुक्तिं प्राप्नोति, यथा वायुः शान्तः भवति। स विदेहमुक्तः नोत्पद्यते, नास्तमियते, न नश्यति; न सत्, न असत्, न दूरस्थः, न समीपस्थः, न 'अहं', न 'अन्यः'। स सूर्यत्वं गत्वा प्रकाशते; विष्णुत्वेन त्रिलोकं पालयति; रुद्रत्वेन सर्वं विलापयति; पद्मभूत्वा सर्वं सृजति। आकाशत्वेन वायुवेगं तारेभ्यः सुरासुरैः सह धारयति; गिरिसङ्घातत्वेन लोकपालानां निवासः भवति। पृथिवीत्वेन एष लोकान् अखण्डितान् धारयति; तृणलतानां रूपेण फलानां परम्परां उत्पादयति। जलाग्निरूपेण स्फुल्लति, दहति, स्रवति; चन्द्रत्वेन अमृतं जनयति, मृत्युत्वेन विषं व्यसनं च उत्पादयति। प्रकाशः आशां प्रकटीकरोति, तमः अन्धकारं व्याप्नोति; शून्यत्वेन आकाशस्वरूपः भवति; पर्वतत्वेन बहुधा विघ्नं करोति। चलं मनोभावं करोति, अचलं स्थावररूपं; सागरत्वेन पृथिवीं कङ्कणवत् परिवेष्टयति। परमसूर्यस्वरूपं गत्वा, अन्तर्ये प्रकाशं विस्तारयन्, स शान्तः तिष्ठति, यद्यपि संसारभीतिसमुद्रः प्रवहति। यद् इह दृश्यते, यद् भविष्यति, यद् अतीते दृष्टम्, त्रिकाले यत् किञ्चित्, तत् सर्वं एव तदेव। कथं, हे ब्रह्मन्, एतादृशं भवति? मम बुद्धिः मोहिता, एषा दृष्टिः दुर्लभा, दुर्ग्राहा च—एष निःसंशयम्। एषा मुक्तिः, हे राम, इति कथ्यते ब्रह्म; एषा निर्वाणमपि उच्यते; शृणु, कथं सा प्राप्यते।