यत्र यः संसारः इति अभिधीयते, सः न उत्पन्नः, न अस्ति, न दृश्यते च। यथा सुवर्णे कङ्कणस्वभावः न विद्यते, तत्र तस्य निवारणाय किमर्थं प्रयासः क्रियते? एतत् तु विस्तरेण अनेकैः कारणैः विवक्ष्यते, यथा निःसन्देहं प्रत्यक्षं ज्ञायते। यद् आरम्भे न उत्पन्नं, तत् कथं इह सन्ति? मृगतृष्णायां नदी, द्वितीयचन्द्रः, ग्रहः च कथं स्यात्? यथा वन्ध्यायाः पुत्रः नास्ति, मृगतृष्णायां जलं नास्ति, आकाशे वृक्षः नास्ति, तथा संसारमोहः अपि नास्ति। यत्र यद् दृश्यते, हे राम, तत् केवलं शुद्धं ब्रह्मैव। एतत् तव तर्केण, न केवलं वाचाः, आग्रे स्पष्टं कथयिष्यामि। यद् युक्त्या विद्वांसः इह वदन्ति, तद् धीरः न अवमानयेत्; यः तु मोहितबुद्धिः युक्तिम् अवमानयति, सः अज्ञः दुःखम् उपनयति। किं प्रकारेण एतत् ज्ञायते, कथं च तिष्ठति? यदा तर्केण अनुभवः भवति, तदा ज्ञातव्यं किमपि न अवशिष्यते। संसारः इत्यस्य अतिप्राचीनः मिथ्याज्ञानज्वरः, मन्त्रजपेन न शम्यति, केवलं विचारेण एव शम्यति। राम, कथाः ते कथयिष्यामि, या ज्ञानलाभाय उद्दिष्टाः; यदि त्वं ताः श्रोष्यसि, हे महात्मन्, तदा मुक्तः ज्ञानी च भविष्यसि। यदि न श्रोष्यसि, तव चञ्चलतया मध्ये उठित्वा गमिष्यसि, तदा अद्य दिव्यपथस्य किमपि न लभिष्यसि। यः किमपि लक्ष्यं इच्छति, तस्य तद् प्रयत्नेन साध्यं, यावत् सः श्रान्तः न भवति। यदि त्वं, हे राम, सत्सङ्गं शास्त्रसत्यम् च सेवनं करिष्यसि, तदा दिव्यस्थितिं मासे न, अपि तु दिने प्राप्तुम् अर्हसि। आत्मज्ञानजागरणाय, हे शास्त्रविदां श्रेष्ठ, किम् तद् मुख्यं शास्त्रं यद् ज्ञात्वा दुःखं न भवति? आत्मज्ञाननिष्ठानां, हे धीमान्, एषा एव शास्त्रेषु शास्त्रं, महा-रामायणम् इति प्रसिद्धम्। एतस्मात् उत्तमकथायाः परमं विवेकः उत्पद्यते; एषा सर्वइतिहासानां सारः इति घोष्यते। यतः अस्मिन् शास्त्रे जीवन्मुक्तिः सम्पूर्णरूपेण वर्ण्यते, तद् परमशुद्धम्, स्वभावतः उत्पन्नम्। विचारेण दृश्यः संसारः, स्थिरः इव अपि, अन्ते लयं याति; यथा स्वप्नः प्रतिपन्नः, स्वप्नवस्तूनि नश्यन्ति। यद् इह अस्ति, तत् अन्यत्र अपि अस्ति; यद् इह नास्ति, तत् अन्यत्र अपि नास्ति। विद्वांसः एतत् सर्वविद्याधिपं जानन्ति। यः एतत् प्रतिदिनं शृणोति, बालः अपि, सः परमं विवेकं, आद्भुतं चित्तं लभते—नात्र सन्देहः। यदि एषा कथा तस्य न रोचते, तस्य मनः अपूर्वपुण्येन अप्रस्तुतम्, तदा यः इच्छति, तं ज्ञानशास्त्रं पठतु। अस्मिन् शास्त्रे जीवन्मुक्तिः प्रत्यक्षं अनुभवते, यथा उत्तमौषधं पानं कृत्वा आरोग्यं अनुभवते। यतः, यदा एषा कथा शृणुते, श्रोता स्वयमेव जानाति; वयं इदं न स्वच्छन्दं वदामः, न शापः, न वरः। संसारदुःखम् आत्मविचारमहाकथया एव शम्यते; न वित्तेन, न दानेन, न तपसा, न वेदाध्ययनैः, न शतान्यपि प्रयासाः विचारेण विना। येषां मनः एवं लीनं, प्राणः तत्र स्थिरः, ये परस्परं जागारयन्ति, तं विषयं सदा वदन्ति—ते आनन्दं मुदं च अनुभवन्ति। केवलं ज्ञाननिष्ठानां आत्मविचारात् तदेव जीवन्मुक्तिस्थानं सम्पद्यते, यद् विद्वद्मुक्तिः इति अपि कथ्यते। हे ब्रह्मन्, जीवन्मुक्तस्य, विदेहमुक्तस्य च लक्षणानि कथय, यथा अहम् अपि शास्त्रदृष्ट्या तर्केण च प्रयत्नं कुर्याम्। यस्य संसारः कर्मणि स्थितः अपि, व्याप्तः, लीनः, आकाशवत् तिष्ठति—सः जीवन्मुक्तः इति कथ्यते। यः ज्ञाननिष्ठः, सुप्तवत् जाग्रतः, केवलं तिष्ठति, कर्म करोति—सः जीवन्मुक्तः। यस्य मुखचन्द्रो न उत्थानं करोति, न अस्तं करोति, सुखदुःखयोः, यः यथावत् तिष्ठति—सः जीवन्मुक्तः। यः सुप्तावस्थायाम् अपि जाग्रतः, यस्य जाग्रत् नास्ति, यस्य चेतना निष्कलुषा—सः जीवन्मुक्तः। यः रागद्वेषभयेन कर्मणि स्थितः अपि, अन्तरतः आकाशवत् निर्मलः—सः जीवन्मुक्तः। यस्य अहंभावः नास्ति, बुद्धिः अपि न कलुषिता, कर्मणि वा अकर्मणि—सः जीवन्मुक्तः। यः नेत्रयोः उन्मीलने निमीलने च विश्वस्य सृष्टिलयम् आकाशवत् पश्यति—सः जीवन्मुक्तः। यः भोक्ता इव अपि न भोक्ता, शुद्धचेतनः, अन्तरतः जाग्रद् सुप्तवत् तिष्ठति—सः जीवन्मुक्तः। यः सदा दृष्टा अपि न दृष्टा, जीवन् मृतवत्, कर्मणि स्थितः अपि पर्वतवत् अचलः—सः जीवन्मुक्तः। यस्मात् संसारः न पलायते, सः संसारात् न पलायते, यः रागद्वेषरहितः—सः जीवन्मुक्तः। यस्य संसारविवेकः शान्तः, अंगयुक्तः अपि निर्अङ्गः, मनयुक्तः अपि अमनस्कः—सः जीवन्मुक्तः। यः सर्वकर्मणि स्थितः अपि शीतलः, आत्मा परार्थं पूर्णः—सः जीवन्मुक्तः। यदा जीवन्मुक्तिस्थितिः परित्यक्तः, शरीरं कालबलात् विनश्यति, तदा चैतन्यं विदेहमुक्तिं प्राप्नोति, यथा वायुः स्थिरः भवति। विदेहमुक्तः न उदयति, न अस्तं याति, न लीयते; न सन्, न असन्, न दूरः, न समीपः, न अहम्, न अन्यः। एवं, हे राम, संसारस्य मिथ्यात्वं, ब्रह्मणः शुद्धत्वं, आत्मविचारस्य महत्त्वं, जीवन्मुक्तस्य लक्षणानि, विदेहमुक्तेः स्वरूपं च, तर्केण शास्त्रदृष्ट्या, कथया च, स्नेहपूर्णया, स्पष्टं विवृतम्।