सर्वत्र चेतनाच्छायायाः कश्चिदपि प्रतिबिम्बः विना दृश्यवस्तुना न सम्भवति। यथा प्रतिबिम्बं विना दर्पणस्यापि अस्तित्वं न स्यात्, एवं चेतनायाः अपि प्रतिबिम्बं विना प्रकाशः न भवति। एष दृश्यः विश्वाख्यः जगतः सम्भावनां विना, कोऽपि परमार्थतत्त्वं न प्राप्नोति। दृश्यरूपस्य अस्य विश्वस्य जाले स्थिते, हे महर्षे, कथं तत्र अभावः सम्भवेत्? यथा सरषपबीजे मेरुः न सम्भवति, तथा अस्य दृश्यस्य अभावः न सिध्यति। यदि त्वं, हे राम, अल्पदिनानि अव्यथमानचित्तः, सत्संगतौ शास्त्रेषु च निष्ठां कृत्वा स्थास्यसि, तर्हि अहं क्षणमात्रेण ते दृश्यजगदिदं समूलं निवारयिष्यामि। यथा मृगमरीचिकायां जलस्य ज्ञानात् निवृत्तिः, तथा दृश्यस्य अभावे द्रष्टृत्वं अपि नश्यति, शुद्धचैतन्यमेव शेषं भवति। यदा दृश्यं विद्यते तदा द्रष्टृत्वमपि विद्यते; दृश्यत्वमपि द्रष्टुः सन्निधौ एव सम्भवति। द्वैतं एकत्वेन सह एव अस्ति, एकत्वं च द्वैतेन सह ज्ञायते। यदा एकस्य अभावः स्यात्, तदा द्वयोरपि अस्तित्वं न स्यात्। यदा द्वैतैक्ययोः, द्रष्टृदृश्ययोः च अनुभूतिः निवर्तते, तदा केवलं सत्यमेव शेषं भवति। अहंकारादि दृश्यसर्वं ज्ञानवशात् असत्त्वबुद्ध्या सम्यक् निर्मार्जयिष्यामि, यथा दर्पणात् मलः शुद्ध्यति। असतः किञ्चिदपि नास्ति, सतः च कदापि अभावः नास्ति; यद् वस्तु स्वभावतः नास्ति, तस्य निवृत्त्यर्थं कः प्रयासः? प्रारम्भे जगत् नोत्पन्नम्, यत् इदानीं विस्तारितं दृश्यते, तत् शुद्धात्मैव—ब्रह्मैव स्वचेतन्यवशात् विस्तारमुपगतम्। यद् जगदित्युच्यते, नोत्पन्नं, न विद्यते, न दृश्यते; यथा सुवर्णे कङ्कणभावः नास्ति, तद्वत् तस्य निवृत्त्यर्थं कः प्रयासः? एष विषयः अत्र विस्तरेण बहुभिः हेतुभिः स्पष्टतया प्रतिपाद्यते, यथा प्रत्यक्षं संशयरहितं ज्ञानं सिध्येत्। यद् आदौ नोत्पन्नं, तत् कथं इदानीं स्यात्? कथं मृगमरीचिकायां नदी, द्वितीयचन्द्रः, ग्रहः वा स्यात्? यथा वन्ध्यापुत्रः, मृगमरीचिकायां जलम्, आकाशे वृक्षः च नास्ति, तथा जगन्मोहः अपि नास्ति। यद् अत्र दृश्यते हे राम, तत् केवलं शुद्धं ब्रह्मैव; एषोऽर्थः तव युक्त्या, न केवलं शब्दैः, सम्यग्व्याख्यायिष्यते। यत् बुद्धिमन्तः युक्त्या प्रतिपादयन्ति, तद् कुलीनबुद्धिना न अवज्ञेयम्; यः तु मोहितबुद्धिः युक्तिम् अवज्ञाय वर्तते, स मूढः दुःखमेव प्राप्नोति। केन उपायेन एतद् ज्ञायते, कथं च स्यात्? यदा एषः विषयः युक्त्या अनुभवः लभ्यते, तदा किञ्चिदपि अवशिष्यते न ज्ञातव्यम्। अयं संसाराख्यः मिथ्याज्ञानज्वरः, दीर्घकालस्थायी, केवलं विचारात् निवर्तते, न मन्त्रपाठेन। राम, कथां ते कथयिष्यामि, या विवेकसिद्धये कल्पिता; ताः शृण्वन् त्वं, हे आर्य, नूनं विमुक्तः प्राज्ञश्च भविष्यसि। यदि न शृणोषि, चञ्चलचित्तत्वात् मध्ये उपविश्य निष्क्रामसि, तर्हि अद्य दिव्यपथस्य किञ्चिदपि न लभ्यते। यः यथाश्रयणं प्रयत्नं करोति, स नूनं तद् फलम् आप्नोति, यावत् स न क्लान्तः निवर्तते। यदि त्वं, हे राम, सत्सङ्गतौ शास्त्रेषु च निष्ठां कृत्वा चरिष्यसि, तर्हि मासैर्न, अपि तु दिनैव परमपदं प्राप्स्यसि। आत्मज्ञानबोधाय, हे शास्त्रपारग, किम् तत् प्रधानशास्त्रं, यज्ज्ञानेन दुःखं न भवति? आत्मज्ञाननिष्ठानां, हे प्राज्ञ, एष एव शास्त्रेषु शास्त्रं, महारामायणाख्यं, परम् उच्यते। अस्मात् परमाख्यानात् उत्तमबुद्धिः जायते; एष सर्वैतिहासानां सारः उच्यते। अस्मिन्शास्त्रे जीवन्मुक्तावस्था यथारूपा वर्ण्यते, सैव परिशुद्धा, स्वभावतः उत्पन्ना। विचारात् दृश्यं जगत् यद्यपि प्रवृत्तमिव दृश्यते, तथापि स्वप्नदृष्टवस्तूनां इव, तद् विज्ञानात् सर्वं नश्यति। यद् अत्र अस्ति, तत् अन्यत्र अपि अस्ति; यत् अत्र नास्ति, तत् क्वापि नास्ति। इदं सर्वविद्याविन्यस्तं निधानमिति प्राज्ञाः विदुः। यः एतत् नित्यं शृणोति, बालोऽपि सन्, परमबुद्धिं, विशुद्धविस्मयमानसं च प्राप्नोति—अत्र न संशयः। यदि कस्यचित् मनः पूर्वकृतदुष्कृतात् अप्रस्तुतं स्यात्, तर्हि स यथेष्टं ज्ञानशास्त्रं पठतु। अस्मिन्शास्त्रे जीवन्मुक्तावस्था प्रत्यक्षतया अनुभविता, यथा उत्तमौषधपानेन आरोग्यम्। यः शृणोति, स स्वयं तद् जानाति; न वयं इदं स्वेच्छया उक्तवन्तः, न शापवरेण इव। संसारदुःखं केवलं महाविचारप्रवचनेन शम्यते; न वित्तेन, न दानेन, न तपसा, न वेदाध्ययनशतेन, न अन्यैः शतशः प्रयासैः विचाररहितैः। ये एवम् एकचित्ताः, येषाम् आयुः तत्रैव स्थितम्, ये परस्परं बोधयन्ति, तस्यैव कथां कथयन्ति—ते एव प्रमोदन्ते, मुदं लभन्ते। केवलज्ञाननिष्ठानां, आत्मविचारात्, सैव जीवन्मुक्तिः जायते, या च विदेहमुक्तिरपि उच्यते। हे ब्रह्मन्, जीवन्मुक्तस्य, विदेहमुक्तस्य च लक्षणानि विस्तरेण वर्णय, यथा अहम् अपि शास्त्रदृष्ट्या युक्त्या च प्रेरितः तद्वत् प्रयत्नं कुर्याम्। यः अस्मिन्संसारे प्रवृत्तः अपि, तद्विलीनमिव, आकाशवत् स्थितः, स जीवन्मुक्त इति कथ्यते। यः ज्ञाननिष्ठः, सुषुप्तवत् जाग्रतः, केवलं तिष्ठन् कर्म कुर्वन्, स जीवन्मुक्त इति स्मृतः। यस्याननदीप्तिः न हर्षे न शोके उदेति, नास्तं गच्छति, यः यथास्थितः एव, स जीवन्मुक्तः उच्यते। यः सुषुप्तावपि जाग्रतः, यस्य जाग्रत्स्वप्नयोः भेदः नास्ति, यस्य चेतना संस्काररहिता, स जीवन्मुक्तः इति निगद्यते। एवं, हे राम, शुद्धबुद्ध्या विचारयन्, सत्सङ्गतौ स्थित्वा, शास्त्रश्रवणेन च, त्वं परमपदं प्राप्स्यसि, दुःखात् विमुक्तश्च भविष्यसि।