शृणुत, भगवतः वसिष्ठस्य रामाय उपदेशरूपं गम्भीरं संवादं, यत्र परमार्थस्वरूपस्य निरूपणं क्रमेण प्रकाशते। वसिष्ठ उवाच— हे राम! केवलं अभाव एव संसारस्य स्वरूपं, तस्य स्थितेः कारणं च; यद् जागरितमहार्णवे स्थितम्, तत् परात्मनः स्वरूपम्। यत्र दृश्यद्रष्टृक्रमः सति अपि पूर्णतया नष्टः, यच्च देशरहितं सन् अपि देशस्वरूपम्, तत् एव परात्मनः स्वरूपम्। यद् शून्यं न सन् अपि शून्यवत् दृश्यते, यत्रायं शून्यमयः विश्वः तिष्ठति, यच्च सृष्टिसमूहे अपि शून्यरूपमेव, स एव परात्मा इति कथ्यते। यः शुद्धचित्तमात्ररूपः सन् स्थूलशिलावत् अविचलः, बहिः जडः इव, अन्तः सदा जागरूकः—एवं परात्मनः स्वरूपम्। येन सर्वं अन्तः बहिश्च व्याप्य एकीकृतं, यश्च स्वस्वरूपं प्राप्नोति, स एव परात्मा। यथा प्रकाशस्य दीप्तिः, शून्यस्य चाकाशत्वं, तथैव यस्मिन् सर्वमिदं तिष्ठति, स एव परात्मा। कथं स सर्वत्र व्याप्यः परात्मा न ज्ञायते? यतः अस्मात् एव अस्य जगतः सर्वस्य च दृश्यस्य सम्भवः। यदि अस्य संसाराभासस्य, यः मरीचिकायाम् अपि जलवर्णवत्, अभावसाक्षात्कारस्य दृढनिष्ठा स्यात्, तर्हि तदस्तु। ब्रह्मणः स्वरूपं केवलं ज्ञानतः ज्ञायते, न अन्येन कर्मणा; दृश्यस्य पूर्णाभावात् अन्यः शुभमार्गो नास्ति। दृश्ये अभावसाक्षात्कारस्य प्राप्तौ, यथार्थरूपेण, परमार्थ एव शेषः; तदा स एव ज्ञायते, अनुभूयते च। यत्रापि चित्तच्छायानां प्रतिबिम्बं नास्ति, तत्र वस्तुनः प्रतिबिम्बं विना दर्पणस्य अस्तित्वं कथं सम्भवेत्? अस्य दृश्यस्य 'विश्व' इति नाम्ना सम्भावनायाम् विना, कश्चित् कदापि परमार्थं न पश्यति। दृश्यजालस्य, विश्वस्य च सत्त्वे, हे मुनिवर, अभावः कथं स्यात्? यथा सरसपिण्डे मेरुः नास्ति, तथैव। यदि त्वं, हे राम, किञ्चिद् दिनानि अविक्षिप्तचित्तः, साधुसंगतौ शास्त्रेषु च एकचित्तः स्थित्वा, तर्हि अहं— —क्षणेनैव ते दृश्यं विश्वं सम्पूर्णतः निवारयिष्यामि, यथा मरीचिकायां जलम् ज्ञानात् नश्यति; दृश्ये अभावे द्रष्टृत्वमपि नश्यति, शुद्धचैतन्यमेव शेषम्। द्रष्टृत्वं दृश्ये सति एव, दृश्यत्वं द्रष्टरि एव; द्वैतं एकत्वे सति एव, एकत्वं द्वैतसाम्ये एव। एकस्मिन्नेव अभावे, द्वयोरपि सत्त्वं न स्यात्; द्वैतैक्ययोः, दृश्यद्रष्टृयोः च अवसानसमये, शुद्धसत्तैव शेषा। ज्ञानात्, अहंभावादिकं दृश्यं विश्वं अहं ते सम्पूर्णतः अपोद्धास्ये, यथा दर्पणात् मलम् अपोहरति। असतः नास्ति सत्त्वम्, न च सतः अभावः; स्वभावतः यद् नास्ति, तस्य निवारणे किं प्रयत्नः? प्रारम्भे चेदं विश्वं न उत्पादितम्, यच्च दृश्यते तद् शुद्धात्मैव, स्वचैतन्यविस्तृतम्। विश्वाख्यं यन्नाम, न जातम्, न अस्ति, न दृश्यते; यथा सुवर्णे कङ्कणभावो नास्ति, तत्र तदपनोदनाय कः प्रयासः? एष विषयः अत्र विस्तरेण हेतुभिः स्पष्टीकर्तुं भविष्यति, यथा प्रत्यक्षं संशयविनिर्मुक्तं स्यात्। यद् आदौ न जातम्, तद् कथं अधुना अस्ति? मरीचिकायां नदी, द्वितीयचन्द्रः, तत्र ग्रहः वा कथं स्यात्? यथा वन्ध्यापुत्रः, मरीचिकायां जलम्, आकाशे वृक्षः न सन्ति, तथैव नास्ति संसारमोहः। यद् अत्र दृश्यते, हे राम, तदेव शुद्धं ब्रह्म; तत् त्वां युक्त्या न केवलं शब्दैः व्याखास्ये। यद् युक्त्या पण्डितैः उक्तं, तद् बुद्धिमता न परिहर्तव्यम्; यः तु विमूढबुद्धिः युक्तिम् अवज्ञाय, स अज्ञः स्वयमेव दुःखभाग् भवति। किं प्रकारेण एतत् ज्ञायते, कथं च सिध्यति? यदा एतत् युक्त्या अनुभवति, तदा ज्ञातव्यं न किञ्चित् अवशिष्यते। एष विज्ञानव्याधिः, दीर्घकालनिष्ठा, 'संसार' इति ख्यातिः, न निवर्तते प्रश्नविचारेण विना, न मन्त्रजपेन। अहं ते रामाय कथां कथयिष्यामि, या विवेकसिद्धये; यदि त्वं ताः शृणोषि, हे आर्य, तर्हि निश्चितं विमुक्तो, विज्ञश्च भविष्यसि। यदि न शृणोषि, चञ्चलचित्तत्वात् मध्ये एव उत्तिष्ठसि, तर्हि अद्य तव किञ्चित् अपि उच्चमार्गस्य लाभः न स्यात्। यः कश्चित् किमपि फलम् इच्छन् तत्र यथाशक्ति यत्नं करोति, स निश्चयेन तद् प्राप्नोति, यावत् न क्लान्त्वा प्रतिनिवर्तते। यदि त्वं, हे राम, साधुसंगतौ, सत्शास्त्रेषु च एकचित्तः स्थित्वा, दिनैः एव परं पदं प्राप्स्यसि, न तु मासैः। आत्मज्ञानबोधाय, हे शास्त्रपारग, किम् तत् मुख्यं शास्त्रं येन ज्ञाते दुःखं न भवति? आत्मज्ञाननिष्ठानां तु, हे प्राज्ञ, एष एव शास्त्रेषु शास्त्रम्, 'महामार्गदर्शकं रामायणम्' इति विख्यातम्। अस्मात् परमाख्यानात् परं विवेकः जायते, एष एव सर्वेतिहासानां सारः इति निर्दिष्टम्। यतः अस्मिन् शास्त्रे जीवन्मुक्तिपदं सम्यग् वर्णितम्, अतः एषः परमशुद्धः, स्वयमेव उत्पन्नः। विचारेण दृश्यं विश्वं, स्थितिमान् इव अपि, अन्तं गच्छति, यथा स्वप्नबुद्धौ स्वप्नवस्तूनि नश्यन्ति। यद् अत्र अस्ति, तत् अन्यत्र अपि अस्ति; यद् अत्र नास्ति, तत् क्वापि नास्ति; इदं सर्वविद्याप्रसूतिस्थानम् इति मनीषिणः विदुः। यः एतत् नित्यं शृणोति, बालो अपि, परं विवेकं, विशुद्धमानसम् च प्राप्नोति—अत्र न संशयः। यदि कस्यचित् मनः अशुद्धकर्मनिबन्धनात् अस्मिन्नेव न रमते, स यं किञ्चित् ज्ञानशास्त्रं इच्छति, तद् पठतु। एवं वसिष्ठः परमात्मस्वरूपस्य, संसारमायायाः च, आत्मज्ञानस्य च रहस्यं, गुणग्राह्यं रामाय विवेचनपूर्वकं उपदिशत्।