एकदा भगवतः वसिष्ठस्य समीपे श्रीरामः उपविष्टः आसीत्। तत्र वसिष्ठः महात्मा रामाय अद्भुतं तत्त्वज्ञानं प्रकाशयन् इत्येवमाह— हे राम! यद्यपि जीवः अज्ञः च निराकारः च भवति, तथापि सः दुःखस्य पात्रं एव। चेतनत्वात् सः तदनुभवति, अतः सः महतीं विपत्तिम् एव अनुभवति। यदा चित्तविषयेषु असक्तिः जायते, अथवा विषयाभावस्य प्रवृत्तिः भवति, तदा पूर्णतावस्था स्यात्। एतद् ज्ञात्वा कश्चन शोकं न अनुभवति। यदा परमात्मा च अपरामात्मा च साक्षात्क्रियेत, तदा हृदयग्रन्थिः छिद्यते, सर्वसंशयाः छिद्यन्ते, कर्माणि क्षीयन्ते। विषयेषु प्रवृत्तिः विषयानुपलब्धौ विना निग्रहीतुं न शक्यते; यावत् दृश्यं विषयत्वेन तिष्ठति, तावत् तस्य नाशः कथं स्यात्? यः सत्सङ्गेन शास्त्राध्ययनेन च परमात्मा प्रकाश्यते, संसारसागरात् तारेति, हे ब्रह्मन्, सः कः इति मे कथय। या चेतना जीवात्मा इह जन्मजाले विहरति, तामेव आत्मत्वेन इच्छन्तः, यद्यपि पण्डिताः, तेषां मूढता एव। अत्र जीवः एव संसारः, सः च चेतनया दुःखपरम्परया च उत्पद्यते; एतत् ज्ञात्वा सर्वत्र किञ्चिदपि अज्ञातं न भवति। यदि परमात्मा ज्ञायते, हे राम, तदा दुःखपरम्परा यथा विषहरणेन विषूचिका नश्यति, तथा नश्यति। तस्मात्, हे ब्रह्मन्, परमात्मनः स्वरूपं सत्यम् आवेदय, यस्य दर्शनात् जनः समस्तमोहं तरति। परमात्मनः स्वरूपं तदेव यत् चेतना देशान्तरदेशं गच्छन्ती अपि, क्षणेन लभ्यते। केवलं अभाव एव संसारावस्था, तस्य स्थैर्यं च; यत् जागरितमहासागरे अस्ति, तदेव परमात्मनः स्वरूपम्। यत्र दृश्यद्रष्टृपरम्परा सति अपि पूर्णतः नष्टा, यत् देशरहितं च देशवत्, तदेव परमात्मनः स्वरूपम्। यद् शून्यं न, शून्यवत् दृश्यते, यत्रायं शून्यः विश्वः तिष्ठति, यद् सृष्टिसमूहे अपि शून्यं तिष्ठति, तदेव परमात्मनः स्वरूपम्। या विशुद्धचेतना, स्थिरा शिलावत्, या बहिः जडवत्, अन्तः सदा जागरूकः, सा परमात्मनः स्वरूपम्। यया सर्वं अन्तर्बहिश्च व्याप्यैक्येन तिष्ठति, या स्वस्वरूपं प्राप्नोति, सा परमात्मनः स्वरूपम्। यथा दीपः प्रकाशस्य कारणम्, यथा शून्यं आकाशस्य, तथा यत्र सर्वम् अधिष्ठितम्, तत् परमात्मनः स्वरूपम्। एषः परमात्मा सर्वत्र व्याप्यः, कथं न ज्ञायते? यतः अस्य एव विश्वस्य सर्वदृश्यस्य च सम्भवः। यदि अभावे अपि अस्य विश्वाभासस्य स्थैर्यं स्यात्, यथा मरीचिकायां जलम्, आकाशस्य वर्णः वा, तर्हि तदस्तु। ब्रह्मणः रूपं केवलं ज्ञानतः ज्ञायते, कर्मणा न; दृश्यस्य पूर्णाभावात् अन्यः शुभमार्गः नास्ति। दृश्ये अभावसाक्षात्कारः यथा तत्त्वतः स्यात्, तदा परमार्थः शेषः; सः तदा ज्ञायते च अनुभवते च। दृश्यस्य प्रतिबिम्बं चेतनायाः विना न क्वापि अस्ति; प्रतिबिम्बाभावे दर्पणः कथं स्यात्? दृश्यस्य विश्वस्य असम्भवस्य विना, कश्चन न कदापि परमार्थं प्राप्नोति। यदा दृश्यरूपव्यूहे, विश्वस्य सत्त्वे, हे मुनि, अभावः कथं स्यात्? कुतः मेरुः सर्षपबीजे अस्ति? यदि किञ्चित् दिनानि, हे राम, त्वं अखिन्नचित्तः, सत्सङ्गे शास्त्रेषु च प्रवृत्तः तिष्ठसि, तर्हि क्षणेन अहम्— —तव दृश्यं विश्वं पूर्णतः अपानयिष्यामि, यथा मरीचिकायां जलं विज्ञानात् नश्यति; दृश्याभावे द्रष्टृत्वं अपि नश्यति, शुद्धचेतना शेषा भवति। द्रष्टृत्वं दृश्ये सति एव; दृश्यत्वं द्रष्टरि सति एव। द्वैतं एकत्वेन सति एव, एकत्वं द्वैतेन सति एव ज्ञायते। एकस्य अभावे द्वयोरपि सत्त्वं न; यदा द्वैतैकत्वस्य, द्रष्टृदृश्ययोः अनुभूतेः अभावः, तदा शुद्धसत्ता शेषा। अहंभावादि दृश्यं ज्ञानाभावेन यथा दर्पणात् मलः अपनीयते, तथा अपानयिष्यामि। असतः नास्ति सत्त्वं, सतः नास्ति अभावः; यत् स्वभावतः नास्ति, तस्य अपनोदने कः प्रयासः? आदौ जगत् न उत्पन्नम्; यत् इदानीं व्याप्य दृश्यते, तत् शुद्धात्मा ब्रह्मैव स्वचेतनया विस्तारितम्। यत् जगद् इति कथ्यते, न जातम्, न तिष्ठति, न दृश्यते; यथा सुवर्णे कङ्कणभावः नास्ति, तद्वत् तस्य अपनोदने कः प्रयासः? एतत् विस्तरेण अत्र हेतुभिः विवक्षितम्, यथा प्रत्यक्षं संशयवर्जितं ज्ञायते। यद् आदौ न जातम्, तत् कथं इह स्यात्? मरीचिकायां नदी, द्वितीयचन्द्रः, ग्रहः वा कथं स्यात्? यथा वन्ध्यापुत्रः नास्ति, मरीचिकायां जलं नास्ति, आकाशे वृक्षः नास्ति, तथा संसारमोहः नास्ति। यत् अत्र दृश्यते, हे राम, तत् शुद्धं ब्रह्मैव; एतत् तव तर्केण, न केवलं वचनेन, व्याख्यास्यते। यत् पण्डितैः तर्केणोक्तं, तद् बुद्धिमता न अवज्ञेयम्; यः तु मोहितबुद्धिः तर्कानवगुण्य, सः मूढः दुःखभाग् ज्ञेयः। कथं एतत् ज्ञायते, कथं च स्थितिं प्राप्नोति? यदा तर्केण अनुभवः स्यात्, तदा किञ्चिदपि अज्ञेयम् न शेषते। अयम् अज्ञानज्वरः, दीर्घकालस्थायी, संसाराख्यः, विचारेण एव शम्यति, न मन्त्रजपेन। अहं तव कथाः, हे राम, वदिष्यामि, या विवेकसिद्धये; ताः शृण्वन् त्वं, हे महाबाहो, मोक्षं प्राप्स्यसि, पण्डितः च भविष्यसि। यदि न शृणोषि, चञ्चलस्वभावात् मध्ये उत्तिष्ठसि, तर्हि अद्य किञ्चिदपि दिव्यपथस्य न लभ्यते। इत्येवम् वसिष्ठमहर्षिणा रामाय तत्त्वज्ञानं क्रमशः उपदिष्टम्, येन सः संसारमोहात् विमुक्तिं प्राप्नोति।