ये यः सत्पुरुषः सञ्ज्ञायते, यं जनाः स्वयम् साधुत्वेन युक्ताः सत्पुरुषं वदन्ति, स एव खलु विशिष्टः सच्चरित्रः च; तस्य सन्निधिं सततम् अन्वेष्टव्यम्। सर्वेषु विद्याशास्त्रेषु अध्यात्मविद्या एव प्रधाना, तदुपदेशाधारितः शास्त्रं सत्शास्त्रं इति कथ्यते; यः तदर्थं चिन्तयति, स एव मुक्तः भवति। यथा जलस्य फेनः कतकफलोपयोगेन निष्कास्यते, तथा मन्दबुद्धयः औषधैः विमुच्यन्ते, एवं सत्शास्त्रविचारसम्भूतया विवेकबुद्ध्या च मलाः विनश्यन्ति, सत्सङ्गेन च। एवं उक्ते, परमात्मा यः पूर्वं निरूपितः, यस्य ज्ञानात् मोक्षः सिध्यति—सः देवः कुत्र वर्तते? कथं च तं प्राप्नुयामिति पृष्टम्। स उवाच—एषः देवः न दूरस्थः, सदा शरीरे एव तिष्ठति, शुद्धचैतन्यरूपेण विज्ञायते। एष एव सर्वं विश्वं, तथापि सः सर्वव्यापी विश्वं न भवति; वास्तवतः केवलं एष एव अस्ति, 'विश्व' इति पृथग्द्रष्टा नास्ति। एषः शुद्धचैतन्यरूपः—सोमधारकः, गरुडध्वजः, सूर्यः, पद्मयोनिरेकः—सर्वे अपि शुद्धचैतन्यं एव। बालकाः अपि वदन्ति—इदं विश्वं केवलं चैतन्यम्; यदि एवं, किम् उपदेशेन, किं वा नाम तस्य? त्वं यदा विश्वं शुद्धचैतन्यम् इति अवगच्छसि, तदा अपि न किञ्चिद् परमार्थतस्त्वया ज्ञातम् येन भवबन्धनात् मोक्षः स्यात्। यद् 'चैतन्यं' इति उच्यते, तदेव संसारः; जीवः एव प्राणी इति गण्यते, तस्मात् वृद्ध्याद्युपप्लवाः उद्भवन्ति। जीवः, यद्यपि अजः, अरूपः च, दुःखस्य पात्रम् एव; चैतन्ययुक्तः सन्, तदनुभवति, अतः महती दुःखावस्था तिष्ठति। यदा विषयचेतना नास्ति, अथवा विषयाभावाभिमुखः भवति, तदा पूर्णता भवति; इदं ज्ञात्वा शोकः न भवति। हृत्पाशः छिद्यते, सर्वसंशयाः छिद्यन्ते, कर्माणि क्षीयन्ते, यदा परं च अपरं च दृश्यते। विषयेषु प्रवृत्तिः विषयानुपपत्तौ एव निरुद्धुं शक्यते; यावत् दृश्यते विषयः अस्ति, तावत् कथं तस्य नाशः स्यात्? यः सत्पुरुषसङ्गेन सत्शास्त्राध्ययनेन परात्मा प्रकाशते, संसारसागरात् तारयति—हे ब्रह्मन्, सः कः? यदेतत् चैतन्यरूपं जीवः, जन्मजङ्गले वितीर्णः, येन आत्मा इति इच्छन्ति, ते अपि विद्वांसः अपि अज्ञानिनः एव। अत्र जीव एव संसारः, चैतन्याद् दुःखपङ्क्तेः उद्भवः; यदा एषः ज्ञायते, तदा किञ्चिद् अपि अविज्ञातम् न भवति। यदि परात्मा ज्ञायते, हे राम, तदा दुःखपङ्क्तिः समाप्ता, यथा विषनाशात् विषूचिका निवर्तते। कथय, हे ब्रह्मन्, परात्मनः तत्त्वस्वरूपम्, यं दृष्ट्वा सर्वमोहात् पुरुषः परं पारं याति। परात्मनः स्वरूपं तद् यत् चैतन्यस्य देशाद् देशान्तरं गच्छतः मध्ये अपि क्षणमात्रेण लभ्यते। केवलं अभाव एव संसारावस्था, तिष्ठत्यपि जगत्; यत् महाबोधसिन्धौ अस्ति, तदेव परात्मनः स्वरूपम्। यत्र दृश्यद्रष्टृक्रमः अपि संपूर्णतया लीनः, यद् देशरहितं सन् अपि देशः इव, तदेव परात्मनः स्वरूपम्। यद् शून्यं न सन् अपि शून्यवत् दृश्यते, यस्मिन् शून्ये इदं जगद् अपि शून्यरूपेण तिष्ठति, सृष्टिसमूहे अपि शून्यं एव शेषम्—एषः परात्मनः स्वभावः। यद् शुद्धचैतन्यम् सन् अपि स्थिरं महाशिलावत् तिष्ठति, बहिः जडवत्, अन्तः सदा जागरूकम्—एषः परात्मनः स्वरूपम्। येन सर्वं अन्तर् बहिश्च व्याप्य एकीकृतम्, स्वस्वरूपम् एव प्राप्नोति—एषः परात्मनः स्वरूपम्। यथा प्रकाशः दीप्तये, शून्यता आकाशाय, तथा यस्मिन् सर्वमिदं तिष्ठति—सः परात्मा। किम् एषः सर्वत्र व्याप्यः परात्मा न ज्ञायते? यस्मात् अस्मात् एव जगत् सर्वं दृश्यते। यदि अभावबोधे अस्य जगतो दृढनिष्ठा स्यात्, यथा मरीचिकायां जलम्, आकाशवर्णः इव, तर्हि तदस्तु। तद् ब्रह्मस्वरूपं केवलं ज्ञानात् ज्ञायते, कर्मणा न; दृश्यस्य पूर्णाभावे अन्यः शुभमार्गः नास्ति। दृश्ये अभावस्य प्राप्तौ यथा यथार्थतः, तदा परमार्थः शेषः; सः तदा ज्ञायते अनुभूयते च। दृश्यस्य प्रतिबिम्बं विना कुतः चैतन्यस्य प्रतिबिम्बः? प्रतिबिम्बाभावे दर्पणः कथं स्यात्? दृश्यस्य असंभवे, 'विश्व' इति दृश्यस्य, कश्चन परमार्थं न प्राप्नोति। दृश्यराशे सति, विश्वस्य सति, हे मुने, कथं तत्र अभावः? यथा सरिषपबीजमध्ये मेरुः नास्ति। यदि कतिपयदिनानि, हे राम, त्वं अक्षीणचित्तः सत्सङ्गे सत्शास्त्रेषु च प्रवृत्तः तिष्ठसि, तर्हि क्षणमात्रेण अहम्—दृश्यजगद् अपाकरोमि। यथा मरीचिकायां जलम् विज्ञानात् नश्यति, दृश्ये अभावे द्रष्टृत्वम् अपि लीयते, शुद्धबोधः एव शेषः। द्रष्टृत्वं दृश्ये सति एव, दृश्यत्वं द्रष्टरि एव; द्वैतं एकत्वे सति एव, एकत्वं द्वैते एव। एकस्मिन् अभावे द्वयस्य सत्त्वं न; यदा द्वैतैक्ययोः, दृश्यद्रष्टृयोः च, अनुभवः नास्ति, तदा केवलं सत्त्वम् एव शेषम्। अहंकारादि दृश्यजगत् ज्ञानाभावेन सर्वथा अपोहयिष्यामि, यथा दर्पणात् मलः अपोह्यते। असतः सतत्त्वं नास्ति, सतः असत्त्वं न; स्वभावतः यद् नास्ति, तस्य अपोहनाय कः प्रयासः? आदौ जगत् न उत्पादितम्; यत् इदानीं विस्तृतम् दृश्यते, तद् केवलं शुद्धात्मा ब्रह्मैव, स्वचैतन्येन विस्तारितम्।