श्रीरामः ध्यानपूर्वकं गुरोः वाक्यानि शृणोति स्म। गुरुः प्रहसन्निव उवाच—“हे राम! यावत् रागद्वेषतमःक्रोधमदमत्सरादीन् न परित्यजसि, तावत् तपःदानादिकं दुःखहेतुर्मात्रं भवति, न तु तदर्थकृत्यं फलदायकम्। यस्य चित्तं रागादिभिः कलुषीकृतं स्यात्, यश्च परधनं मिथ्यया प्राप्नोति, तेन यत् दानं दीयते, तत् केवलं तस्य स्वामिनः फलदं भवति। रागाद्युपहतचित्तेन यः व्रतानि यज्ञादीनि च आचरति, स ह्यात्मवंचकः स्यात्, तस्य फलप्राप्तिरल्पा वा नास्त्येव। अतः स्वयमेव प्रयत्नेन संसाररोगनाशाय श्रेष्ठमौषधं सम्पादनीयम्—सज्जनसत्सास्त्रसंगः। अत्र दुःखनिवृत्त्यै स्वप्रयत्नात् अन्यः उपायः न युक्तः। किं तु, शृणु—यः प्रयत्नः आत्मज्ञानप्राप्तये योज्यः, येन रागद्वेषाद्याश्चित्ततापः शम्यन्ते। येन केनापि उपायेन, न च लोकविरुद्धेन, न च शास्त्रविरुद्धेन, तुष्टचित्तः सन्तुष्टः च, भोगलोभं त्यजेत्। यथा शक्यं, न चित्तचञ्चलतया, प्रथमं सत्संगभक्तिं सत्सास्त्राभ्यासं च आश्रयेत्। यः यदृच्छालाभेन तुष्टः, निन्द्यं वस्तु नालक्षयति, सत्संगे सत्सास्त्रेषु च रमते—स शीघ्रमेव विमुच्यते। यः महाबुद्धिः विवेकेन वस्तुस्वरूपं न पश्यति, तस्यापि ब्रह्मा विष्णुः इन्द्रः शङ्करः च दयनीयाः स्युः। येन जनाः, ये बहुधा साधवः, तं पुरुषं साधुं वदन्ति—स एव विशिष्टः साधुः, तस्य संगः यत्नेन साधनीयः। सर्वेषां विद्याशाखानां मध्ये आत्मविद्या श्रेष्ठा; या तदुपदेशाधिष्ठिता शास्त्रं, तत् सत्शास्त्रं; तद्विचारकः मुक्तो भवति। यथा जलकर्दमं कटकफलादिना नीयते, यथा मन्दाः औषधैः विमुच्यन्ते, तथा सत्संगसत्शास्त्रविवेकात् मलाः नश्यन्ति। एवं श्रुत्वा रामः पप्रच्छ—‘एष देवता या उक्ता, यस्य ज्ञानेन मोक्षः स्यात्, सा कुत्र स्थितिः? कथं च सा प्राप्यते?’ गुरुः उवाच—‘सा देवता न दूरस्थिता, सदा देहे एव विद्यमाना, विशुद्धचैतन्यरूपेण ज्ञायते। एषैव सर्वमिदं विश्वम्, तथापि सर्वव्यापी सः न विश्वं; केवलं स एवास्ति, न च अन्यः ‘विश्व’ इति द्रष्टा विद्यते। एष शुद्धचैतन्यं—सोमधारी, गरुडध्वजः, सूर्यः, पद्मयोनिः—सर्वे एतद्रूपमेव। बालाः अपि वदन्ति—‘इदं जगत् केवलं चैतन्यम्’; तर्हि किम् उपदेशेन? किं वा नाम्ना? त्वया ज्ञातं यत् विश्वं शुद्धचैतन्यमेव, केवलं बोधमात्रम्; तथापि भवस्यान्ताय न किञ्चित् वस्तुतः ज्ञातम्। यद् बोधनाम, तत् एव संसारः; जीवः प्राणी इति कथ्यते, तस्मात् वृद्ध्याद्युपप्लवः जायते। अज्ञः निराकारः जीवः दुःखपात्रमेव; चैतन्यवान् सन् तदनुभवति, अतः महादुःखस्थो भवति। यदा विषयाभावप्रवृत्तिः वा, तदा पूर्णता; तज्ज्ञानेन शोको न भवति। हृदयग्रन्थिः छिद्यते, सर्वसंशयाः छिद्यन्ते, कर्माणि क्षीयन्ते, यदा परं चापरं च दृश्यते। विषयेषु प्रवृत्तिं निवारयितुं न शक्यते, यावत् विषयाः नश्यन्ति; दृश्ये स्थिते कथं तस्य निरोधः? सः परमात्मा, यः सत्संगसत्शास्त्राभ्यासेन प्रकाशते, संसारसागरात् तारयति—कः स इति ब्रूहि। एष चेतन्यरूपः जीवः, जन्मजालमध्ये विक्षिप्तः; यं आत्मतया कामयन्ते, ते अपि विद्वांसः अज्ञानिनः। अत्र जीव एव संसारः, चैतन्याद् दुःखपरम्परायाश्चोत्पत्तिः; यदा एष ज्ञायते, तदा किञ्चिद् अपि अज्ञातं नास्ति। यदा परमात्मा ज्ञायते, हे राम, तदा दुःखपरम्परा निवर्तते, यथा विषक्षये विषूची रोगः शम्यते। कथं परमात्मनः स्वरूपं, येन दृष्ट्वा सर्वमोहात् तीतः स्यात्, तद् ब्रूहि। यद् चेतन्यं देशाद् देशान्तरं गच्छन्तं, क्षणेनैव लभ्यते, तत् परमात्मनः स्वरूपम्। असत्त्वमेव संसारः, असत्त्वमेव तिष्ठति; यत् बोधसिन्धौ तिष्ठति, तत् परमात्मस्वरूपम्। यत्र द्रष्टृदृश्यक्रमः सन् अपि पूर्णतः लीनः, यत् आकाशरहितमपि आकाशवत्, तत् परमात्मस्वरूपम्। यद् शून्यं न सन्, शून्यवत् दृश्यते, यस्मिन् शून्ये इदं विश्वं स्थितम्, यत् सृष्टिसमूहे अपि शून्यं तिष्ठति—तत् परमात्मस्वरूपम्। यत् विशुद्धचैतन्यमपि, स्थिरं महाशिलावत्, बहिः जडवत्, अन्तः सदा प्रबुद्धम्—तत् परमात्मस्वरूपम्। येन सर्वं बहिः अन्तश्च व्याप्यैक्यं प्राप्तम्, स्वात्मस्वरूपं लभते—तत् परमात्मस्वरूपम्। यथा प्रकाशः दीप्त्यै, शून्यं आकाशाय, तथा यस्मिन् सर्वमिदं स्थितम्—तत् परमात्मस्वरूपम्। एष परमात्मा सर्वत्र स्थितः कथं न विज्ञायते? यतः अस्मात् एव विश्वस्य दृश्यस्य च सत्त्वं जायते। यदि असत्त्वबोधे अस्य विश्वाभासस्य स्थैर्यं स्यात्, यथा मृगत्रिष्णा वा गगनरङ्गः, तर्हि तदस्तु। ब्रह्मस्वरूपं केवलं ज्ञानतः ज्ञायते, न अन्यकर्मणा; दृश्याभावात् अन्यः शुभमार्गो नास्ति। यदा दृश्यस्य असत्त्वे यथार्थबोधः स्यात्, तदा परमार्थः शेषः; तदा स एव ज्ञायते, अनुभूयते च।