सर्वलोकमहाकृत्यं सततमपि कुर्वाणं तदेव परमात्मा कदाचिदपि न कर्ता भवति। स्वात्मनि एव अव्ययचिन्मात्रे स्थितं, उदयस्थितिसङ्कल्पान् सर्वान् परित्यज्य, नित्यशुद्धबोधरूपेणैव तिष्ठति। एष देवदेवः परमात्मा ज्ञानमेव परं प्राप्तिं लभते, न तु कर्मक्लेशेन। अत्र केवलं ज्ञानं तस्य च प्रयोगः कार्यः; अन्यन्न किञ्चिदपि आवश्यकम्। यथा मरुस्थले जलमायायां शमप्राप्तिः अनुभवेनैव सिध्यति, तथैव। इदं न दूरस्थं, न नभसि, न च दुरापम्; स्वानन्ददीप्तिरेव एषा, या स्वशरीरे एव लभ्यते। तपः दानं व्रतानि वा अत्र नोपयुज्यन्ते; स्वस्वरूपनिष्ठा विहाय अन्यः उपायो नास्ति। शास्त्रं, सत्सङ्गः, सत्यमार्गदर्शिनां योगिनां चोपदेशः एव अत्र साधनं प्रकाशश्च; ये मायाजालं विनिर्दोषं छिन्दन्ति, ते एव प्रमेयाः। यदा केवलं 'एष एव स देवः' इति प्रत्ययं कृत्वा, जीवस्य दुःखमुत्पद्यते न, स च जीवन्मुक्तिं प्राप्नोति। स्वात्मनि आत्मनः एव एषः प्रत्ययः जातः चेत्, तदा मृत्य्वादिदोषाः पुनः न बाधन्ते। कथं नामायं महादेवो देवदेवः दूरात् लभ्येत? किं तपसा, कस्य दुःखेन, कियता च प्रयत्नेन? राम, स देवः स्वप्रयत्नेन विवेकविस्तारेण ज्ञायते, न तु तपसा, स्नानेन, वा कर्मणाः। यावद्रागद्वेषतमःक्रोधमदमात्सर्यादीन् न परित्यजति, तावत् तपःदानादीनि केवलं दुःखहेतवः, न तु साक्षात् साधकानि। यदि रागाद्यभिभूतचित्तः परधनं छलेन सम्पाद्य ददाति, तस्य दानस्य फलम् केवलं तस्य स्वामिनः भवति। यदा रागाद्युपहतचित्तः व्रतानि कर्म वा आचरति, तदा तत्तु मिथ्याचारः कथ्यते; तस्य फलम् अत्यल्पं वा नास्ति। अतः स्वप्रयत्नेन उत्तमं भेषजं सम्पादयेत्—सत्शास्त्रसत्सङ्गमात्रं संसाररोगनाशनं। अत्र प्रयत्नातिरिक्तः अन्यः उपायः दुःखनिवृत्त्यै न युज्यते। शृणु, कः प्रयत्नः आत्मज्ञानप्राप्तये नेतुं शक्नोति, येन सर्वे रागद्वेषज्वराः शान्ताः भवन्ति। येन केनापि उपायेन, लोकविरुद्धं शास्त्रविरुद्धं च न कुर्यात्, तुष्टचित्तः सन् भोगलोलुपतां त्यजेत्। येन केनापि प्रयत्नेन, चित्तस्य चाप्रचलेन, आदौ सत्सङ्गशास्त्रभक्तौ शरणं गच्छेत्। यो लब्धेन तृप्तः, दोषं न मन्यते, सत्सङ्गशास्त्रयोः रमते च, स शीघ्रमेव विमुच्यते। यः महाबुद्धिः विचाराभावे वस्तुतत्त्वं न वेद, तस्यापि ब्रह्मविष्ण्विन्द्रशिवादीनां कृपायै पात्रत्वं। येन सत्पुरुषा सत्पुरुषत्वेन कीर्त्यन्ते, स एव विशिष्टः, तस्य सङ्गं यत्नेन सेवेत। सर्वविद्यायां ज्ञानमेव श्रेष्ठम्, तदाधारितं शास्त्रं सत्यमुच्यते; यः तदनुचिन्तयति, स मुक्तः। यथा जलकर्दमं कषायफलैः शुद्ध्यति, यथा मूढाः भेषजैः विमुच्यन्ते, तथा शास्त्रसत्सङ्गसमुत्थविवेकात् कल्मषं नश्यति। अथ रामः पप्रच्छ—"यः देवः उक्तः, यस्य ज्ञानेन मोक्षः सिध्यति, स कुतः वर्तते? कथं च प्राप्यते?" स उवाच—"स देवः न दूरस्थः, सदा शरीरे एव वर्तते, शुद्धचैतन्यरूपेण विज्ञायते। एष एव सर्वमिदं विश्वम्; तथापि सर्वव्यापी सः विश्वं नास्ति। सत्यमेव, स एवास्ति, तस्मात् पृथक् 'विश्व' इति कोऽपि द्रष्टा नास्ति। एष चैतन्यमात्रम्—सोमधारकः, गरुडध्वजः, सूर्यः, पद्मयोनिः—सर्वे चैतन्यमात्रमेव। बालाः अपि वदन्ति—'इदं विश्वं चैतन्यमात्रम्'—यदि एवं, किमुपदेशेन, किं तस्य नाम्ना? त्वं चैतन्यमात्रं विश्वं अवगम्य, यत् मोक्षकारणं, तत् नापि ज्ञातम्। यद् 'चैतन्यम्' इति कथ्यते, तत् संसारः; जीवः प्राणी इति गण्यते, तस्मात् जरामरणतरङ्गाः जायन्ते। जीवः, अविद्यमानः, निराकारः अपि, दुःखस्य पात्रमेव; चेतनत्वात् एतदनुभवति, अतः महादुःखमाश्रित्य तिष्ठति। यदा विषयचेतन्यात् विमुक्तः, अथवा विषयाभावाभिमुखः भवति, तदा पूर्णता सिध्यति; एतद्विज्ञाय, शोको न भवति। हृदयग्रन्थिः छिद्यते, सर्वसंशयाः छिद्यन्ते, कर्माणि क्षीयन्ते, यदा परमापरयोः दर्शनं भवति। विषयाभिलाषः विषयानुपलब्धौ निवारयितुं शक्यते; यावत् दृश्यं विषयत्वेन तिष्ठति, तावत् कथं निवर्तेत? यः सत्सङ्गशास्त्राभ्यां परमात्मा प्रकाश्यते, स संसारसिन्धुपारकरणः—हे ब्रह्मन्, तस्य स्वरूपं कथय। यत् एतत् चैतन्यं जीवः, जन्मारण्ये विक्षिप्तम्—यः एतत् आत्मत्वेन इच्छन्ति, ते अपि पण्डिता सन्तः अज्ञाः एव। अत्र जीव एव संसारः, चैतन्यात् दुःखपरम्परया उत्पन्नः; एतद्विज्ञाय, किञ्चिदपि न अविज्ञातम् अवशिष्यते। यदि परमात्मा ज्ञायते, हे राम, तदा दुःखपरम्परा नश्यति, यथा विषशमने विषूचिका। कथय, हे ब्रह्मन्, तद्रूपं परमात्मनः, यस्य दर्शनात् सर्वमोहात् पारं यास्यति जनः। परमात्मनः स्वरूपं तद् एव, यत् चैतन्यस्य गच्छतः दूरदेशे अपि, क्षणमात्रेण लभ्यते।