यथा इदं विश्वं न स्थापितम्, न उत्पन्नम्, न च सत्, तथा हे ब्रह्मन्, एवं निश्चितरूपेण मां कथय। अहं वाणीशून्यः, राघव, शृणु, इदानीं विवक्ष्यते—यथा इदं असत् इव दृश्यते, मृषा, मरुस्थले वन्ध्यापुत्रवत्। आदौ इदं न उत्पादितम्, अतः किञ्चिदपि नास्ति; इदं मनसि एव दृश्यते, स्वप्ननगरमिव। सृष्ट्यादौ च मनः अपि अनुत्पन्नम्, असत्स्वरूपम्; तस्मात् शृणु, कथयामि यथा अनुभवः जायते। मनः, संवेदनरूपम्, दोषं जनयति, यः विनाशरूपः; असत्, असत्त्वाभासयुक्तम्, स्वप्नान्तरस्वप्नवत्। तत् मनः स्वातन्त्र्येण शीघ्रं देहम् कल्पयति; तेन अस्य मायायाः विभूः विस्तार्यते। स्फुरति, चलति, नृत्यति, याचते, भवति, निमज्जति, स्वयमेव निवर्तते; अमृतत्वमपि प्राप्नोति, तथापि चपलशक्त्या केवलं चलति—एवं मनः। तदा रामः पृच्छति—भगवन्, मुनिशार्दूल, किम् एषा मनसो मोहः? कथं सः अस्ति, कथं उत्पाद्यते, कुत्र चासौ मायामयो मनः उदेति? भगवन्, कृपया संक्षेपेण आदौ उत्पत्तिं कथय; अनन्तरं शेषं विस्तरेण व्याख्यास्यसि, वाक्कलापश्रेिष्ठ। महाप्रलये समुपसन्ने, असत्त्वमेव व्याप्नोति; सृष्ट्यादौ केवलं शान्तता अवशिष्यते, सर्वविकारविलीनाः। तदा तेजस्वी, अज, दिव्य, निर्मल ईश्वरः तिष्ठति, कदापि न अस्तमिति; सः सर्वत्र, सदा, परात्मा, महेश्वरः, सर्वस्य मूलम्। यस्य वाचः निवर्तन्ते, यः मुक्तैः अनुभवः, यस्य नामानि 'आत्मा' इत्यादीनि कल्प्यन्ते, न तु तस्य स्वभावात् उत्पाद्यन्ते। सः पुरुषः सांख्यदर्शिभिः ब्रह्म इति दृश्यते, वेदान्तिभिः विशुद्धचैतन्यरूपः, विज्ञानवित् शुद्धबोधस्वरूपः। शून्यवादिभिः शून्यम्, सूर्यतेजः-स्तुतिभिः प्रकाशकः, सदा वक्ता, स्मर्ता, सत्यभोक्ता, द्रष्टा, कर्ता च। सः जगति सन् अपि असन्, देहे स्थितः सन् अपि दूरस्थः; अयं चैतन्यप्रभा, यथा सूर्यस्य प्रभा। यस्मात् विष्ण्वादिदेवा उद्भवन्ति, सूर्यकिरणवत्; यस्मात् अनन्तलोकाः समुद्रबुद्बुदवत् उत्पद्यन्ते। यस्मिन् सर्वविषया विलीयन्ते, महोदधिस्रोतसामिव; यः आत्मनं सर्वं च प्रकाशयति, दीपवत्। यः आकाशे, देहेषु, शिलासु, जलसु, लतानां मध्ये, रजसि, पर्वतेषु, वातेषु, पातालगतेषु च स्थितः। यः अष्टपुर्यां शीघ्रं व्याप्य प्रवहति; येन मोहिता मूकत्वं यान्ति, ध्यानस्थितशिलावत्। येन आकाशम् शून्यं, पर्वताः स्थिराः, आपः शीघ्रगामिन्यः, तस्य शक्त्या सूर्यः दीप्तिमान्। यस्मात् विविधाः संसारदृश्याः उद्भवन्ति, अक्षयामृतमेघवृष्टिवत्। यस्मिन् त्रिलोकतरङ्गाः उत्पत्तिविनाशात्मनः, सूर्यकान्तिवत् सततम् स्फुरन्ति। यः विनाशस्वरूपः सन् अपि अविनाशी, सर्वेषु स्थितः; गुह्यः, पृथक्, सर्वेभ्यः प्राणिषु व्याप्य स्थितः। आकाशे विवर्धमानः स्वाभाविकः लता, यत्र ब्रह्माण्डफलं जातम्, यस्य पत्राणि मनः इन्द्रियाणि, वातेन नृत्यति। सः चैतन्यरत्नं सर्वदेहेषु स्फुरति; यस्मिन्, शशिकिरणवत्, जगज्जालधाराः स्फुरन्ति। यस्मिन्, शान्तचैतन्यमण्डले, अमृतवर्षप्रभायाम्, तत्त्वानि स्रोतोभिः वहन्ति, विषयाः विद्युदिव स्फुरन्ति। वस्तूनि परस्परं तस्य प्रकाशेन स्फुरन्ति; येन असत् असद्रूपेण जायते, सत् सतत्त्वं प्राप्नोति। एषः चलत् देहः तस्य परमरत्नस्य सन्निधौ, आत्मनि स्थितः, शान्तः, जडः, अकामः प्रवर्तते। येन दैवम्, देशः, कालः, गमनं, स्पन्दनं, क्रियाः च आगतानि गतानि, सर्वेभ्यः प्राणिषु समीपगः। शुद्धचैतन्यस्वरूपत्वात्, आकाशज्ञानात् सः आकाशवत् भवति; विषयज्ञानात् विषयभावम् आप्नोति, तथापि न क्वचित् स्थापितः। महाविश्वकर्मणि अनन्तकर्मणि प्रवर्तमाने अपि, सः कदापि न किञ्चन करोति; केवलं स्वचिन्मात्रे स्थितः, उत्पत्तिस्थितिसङ्कल्पं परित्यज्य। एषः देवदेवो, परमात्मा, ज्ञानमात्रेणैव परमगम्यः; कर्मक्लेशेन न। अत्र केवलं ज्ञानं तद्व्यवहारश्च उपयोग्यः, अन्यत् न आवश्यकम्; मृगत्रिष्णिकाजलभ्रमविनिवृत्तिवत् अनुभवः। नायं दूरस्थः, न आकाशे, न च सुदुर्लभः; एषः स्वानन्दतेजः, स्वदेहे एव लभ्यते। तपः, दानं, व्रतानि इत्यादयः अत्र नोपयुज्यन्ते; स्वभावविश्रान्तेः विना अन्यः उपायः नास्ति। शास्त्रं, सत्सङ्गः, सत्योगिनां देशना एव अत्र उपायः, प्रकाशः च; यत् मायाजालं कृत्रिमरहितं निवारयति। केवलं 'एषः स देवः' इति प्रत्यभिज्ञानमात्रेण दुःखं न जायते, जीवन्मुक्तिः लभ्यते। एवमेव आत्मनि आत्मनः प्रत्यभिज्ञानात् मृत्य्वादिदोषाः न कदापि बाधन्ते। कथमिव अयं महादेवः, देवदेवः, दूरात् प्राप्यः? केन तपसा, केन क्लेशेन, केन वा महता यत्नेन? राम, स देवः स्वयमेव प्रयत्नेन, विवेकविस्तारेण ज्ञायते; न तु तपसा, स्नानेन, क्रियाभिः वा। इति, हे राम, ब्रह्मविद्या, चैतन्यस्वरूपस्य रहस्यं, तत्त्वतः प्रतिपादितम्—यथा विश्वस्य असत्त्वमात्रता, मनसो मायामयत्वं, चैतन्यस्य सर्वव्यापकत्वं, तस्य ज्ञानमात्रेणैव परमगम्यता च।