अथ रामः, बन्धनदोषः सततं प्रवर्तते, तस्य अभावस्य किंचिदपि चिह्नं न दृश्यते। अत एव, दिव्याः मुनयः ऋषयश्च मोक्षपात्रत्वेन दृश्यन्ते। यदि अयं संसारः तस्य च आदिः वास्तवतोऽस्ति इति कल्प्यते, तर्हि कस्यापि मोक्षः न सम्भवेत्; यद् दृश्यते तद् बहिरन्तरं वा केवलं विनाशायैव। अतः, हे राम, एषा भीषणा वाक् शृणु, येन त्वं परं निश्चयं गमिष्यसि। यद् अहम् इति कीर्त्यते, यद् आकाशभूतादिरूपलक्षणं, यच्च जगद् इति शब्दः, तयोः किञ्चिदपि वस्तुतत्त्वं नास्ति। यद् यत्र दृश्यते, यत् सर्वं रूपजालं तव पुरतः, तद् एवैकं ब्रह्म सनातनं, अजरं, अमृतं, अविकारि च। पूर्णात् पूर्णं जायते, शान्तौ परमा शान्तिः वर्तते, आकाशे एव आकाशस्य दर्शनं, ब्रह्मणि एव ब्रह्म प्रतिष्ठितम्। न दृश्यं विद्यते, न द्रष्टा, न च दर्शनक्रिया; न शून्यं, न जडं, न च चेतनं—एषा शान्तिः सर्वत्र व्याप्यते। शैलः वन्ध्यापुत्रेण मृदितः, शशशृङ्गं मीयते, शिला भुजौ प्रसार्य ताण्डवं नृत्यति। मरकतशर्कराः तैलस्रवणेन स्रवन्ति, शिलानन्दनाः वेदान् पठन्ति, चित्रमेघाः गर्जन्ति—एवं प्रभो, एते शब्दाः। अयं संसारः जरामरणदुःखरूपाकाशमय इति उच्यते—किमर्थं त्वं अहं च तस्य सतत्त्वं वदामः? यथा विश्वं न प्रतिष्ठितं, न उत्पन्नं, न च वर्तमानम्, तथैव, हे ब्रह्मन्, एवं निश्चित्य वद। अहं न वाग्वान्, शृणु राघव, इदानीं व्याख्यास्यते—यथा अयम् असत् दृश्यते, मरुस्थले वन्ध्यापुत्रवत्। आदौ एषः न उत्पादितः, तस्मात् किञ्चिदपि नास्ति; मनसि इव स्वप्ननगरं दृश्यते। सृष्ट्यादौ मनः अपि अनुत्पन्नमेव, असद्रूपं; तस्मात् शृणु, कथं एषः अनुभवः जायते। मनः प्रत्यक्षरूपं, तद् एवायं दोषः उत्पद्यते, यः नाशरूपः; स असत्, असद्रूपाभासः, स्वप्नान्तरे स्वप्नवत्। तत् मनः स्वातन्त्र्येण शीघ्रं देहम् कल्पयति; तेन एषा मायामयी विभूतिः व्याप्यते, विस्तरति च। मनः स्फुरति, गच्छति, नृत्यति, याचते, भवति, निमज्जति, स्वयमेव निवर्तते; अमृतत्वमपि प्राप्नोति, तथापि चपलत्वेनैव विक्रियते। तदा राम उवाच—भगवन्, मुनिशार्दूल, किम् एषा मनसः भ्रमः? कथं सः अस्ति, कथं उत्पाद्यते, कुतः एषोऽयम् मायामयो मनः उद्भवति? भगवान् उवाच—हे प्रभो, आदौ सृष्टेः कारणं संक्षेपेण कथयामि, ततः शेषं विस्तारयिष्यामि। यदा महाप्रलयः आगच्छति, नास्तित्वमेव व्याप्यते, सृष्ट्यादौ केवलं शान्तिरूपं तिष्ठति, सर्वरूपविलीनम्। तत्र तेजोमयः, अजातः, दिव्यः, निर्मलः ईश्वरः स्थितः, सदा न अवसन्नः; स एव परमात्मा, महेश्वरः, सर्वस्य आदिकारणं। यतः वाचः निवर्तन्ते, यः मुक्तैः अनुभूयते, यस्य आत्मादीनि नामानि कल्प्यन्ते, न तु तस्य स्वरूपतः। सः पुरुषः सांख्यदर्शिभिः ब्रह्म इति, वेदान्तिभिः शुद्धचैतन्यमिति, विज्ञानिभिः विशुद्धबोधरूप इति दृश्यते। शून्यवादिभिः सः शून्यम्, आदित्यतेजः स्तोतृभिः प्रकाशः, सः वक्ता, स्मर्ता, भोक्ता, द्रष्टा, कर्ता च सदा। सः जगति सत्-असद्रूपः, देहे स्थित्वा अपि दूरः, स एव चैतन्यदीप्तिः, यथा सूर्याद् दीप्तिः। यतः विष्ण्वादिदेवा इव सूर्यकिरणाः उत्पद्यन्ते, यतः असंख्यलोकाः समुद्रफेनवत् प्रादुर्भवन्ति। यत्र सर्वे विषयाः महोदधिस्रोतसामिव लयं गच्छन्ति, यः आत्मन्येव सर्वं प्रकाशयति दीपवत्। यः आकाशे, देहेषु, शिलासु, जलासु, लतासु, रजसि, पर्वतेषु, वायुषु, अधःपाताले च व्याप्य स्थितः। यः अष्टपुर्यां शीघ्रं प्रवहति, येन मोहिताः स्थाणुवत् मौनिनः भवन्ति। यस्य शक्त्या आकाशं शून्यं, पर्वता कठोराः, जलानि शीघ्रगामिनि, सूर्यः प्रकाशमानः। यस्य शक्त्या विविधाः संसारदृश्याः अमृतवृष्टिमेघात् वर्षन्ति। यस्मिन् त्रैलोक्यतरङ्गाः उत्पत्तिलयस्वरूपाः सूर्यरश्मिव प्रकाशन्ते। यः विनाशरूपः, तथापि अविनाशी, सर्वेषु स्थितः, गुह्यः, अन्यः, सर्वभूतेषु व्याप्यः। सः स्वाभाविक्या लत्याः आकाशे वर्धमानया, यत्र विश्वाण्डफलं, मनःइन्द्रियपर्णानि, वातेन नृत्यन्ति। सः चैतन्यरत्नम्, सर्वशरीरेषु स्फुरति, यस्मिन् इमे विश्वजालधाराः शशिकिरणवत् स्फुरन्ति। यस्मिन् शान्तचैतन्यमात्रे, अमृतवर्षिणि दीप्तौ, भूतानि प्रवहन्ति, विषयाः विद्युल्लेखेव स्फुरन्ति। वस्तूनि परस्परं तस्य प्रकाशेन स्फुरन्ति; येन असत् असतः रूपेण जायते, सत् सत्त्वेन तिष्ठति। एषः चलदेहः तस्य परमरत्नस्य सन्निधौ अकामः कर्म करोति, यः आत्मनि मौनिनि जडरूपे स्थितः। येन दैवं, आकाशं, कालः, गतिर्विलासः, क्रियाश्च आगता गताश्च, सः सर्वभूतेषु व्याप्य प्रवर्तते। तस्य शुद्धचैतन्यस्वभावात्, सः ज्ञानात् आकाशवत् भवति; विषयज्ञानात् विषयरूपं गच्छति, तथापि न कुतश्चित् प्रतिष्ठते। एवं, हे राम, एषः संसारः, मनः, देहः, विषयाः, सर्वं च केवलं तस्य ब्रह्मणः मायया एव दृश्यते, यः एकः शुद्धः, नित्यमुक्तः, अनुत्पन्नः, अद्वितीयः च।