यदा तदवस्था प्राप्यते, तदा रागद्वेषवृत्तयः शमं यान्ति, यथा स्थिरवायौ चलनकम्पनं निवर्तते। तस्मिन्स्थितौ, यत्र किञ्चिदपि नास्ति—यत्र सर्वं आकाशदिक्पृथिवीतुल्यम्—तत्र विशुद्धप्रभायाः कः स्वरूपविकल्पः स्यात्? यदा दृश्यं—त्रयीलोकाः, त्वं, अहम्—अभावं प्राप्तम्, तदा द्रष्टा शुद्धसत्तायाः स्थितिं गच्छति; एवं निर्मलात्मनः स्वरूपम्। यथा अनन्तशैलादिप्रतिबिम्बेषु दर्पणः केवलं दर्पण एव तिष्ठति, तथा शुद्धात्मनः स्वभावः। यदा दृश्यविभ्रमः—यथा अहम्, त्वम्, जगत्—शमं याति, तदा शुद्धैक्यम् उदेति, अदर्शकद्रष्टरि प्रतिष्ठितम्। यदि एष न शमं याति, तर्हि सतः अभावः न विद्यते; न च दृश्येऽस्मिन्सति अभावज्ञानं, यत् दोषकरम्। अतः, हे ब्रह्मन्, कथं अयं दृश्यज्वरः शान्तिं यायात्, यः न निवर्तते, यः मोहं दुःखपरम्पराम् च जनयति? शृणु, हे राम, एष मन्त्रः दृश्यराक्षसशमनाय, येन सः सम्पूर्णतः नश्यति विनश्यति च। यत् किञ्चिदस्ति, हे राघव, तस्य नाशः निश्चितः; अतः अपि विनष्टे तस्य बीजं हृदि शेषं भवति। स्मृतिबीजं चेतन्यकाशे पुनः उत्पद्यते, दृश्यकल्पनां जनयति, या असारत्वेऽपि दोषं व्यापयति—जगत्पर्वतद्युस्वरूपेण। एवं मुक्त्यभावदोषः तिष्ठति, तस्याभावस्य च न किञ्चित् चिह्नम्; अतः दिव्याः मुनयः मुक्तिपात्रत्वेन दृश्यन्ते। यदि जगत् अस्यादौ सत्यमेव आसीत्, तर्हि कस्यापि मुक्ति असम्भव्या; दृश्यं बाह्यं वा आन्तरं वा, केवलं विनाशाय एव। तस्मात्, हे राम, शृणु एतद् भीषणतमं वचनम्, येन तदनन्तरं संवादेन नूनं विज्ञास्यसि। एषः अहंकारः, यः आकाशादिभूतस्वरूपः, च ‘जगत्’ इति शब्दः—वास्तवे, न कस्यापि वस्तुनः बन्धनम् अस्ति। यदत्र दृश्यते, यद् यद् रूपजालं तव पुरतः, सर्वं तत् एकमेव ब्रह्म—अजरं, अमृतं, अचलम्। पूर्त्यात् पूर्तिः जायते; शमः परमशमं वर्तते; आकाशे एव आकाशं दृश्यते; ब्रह्म ब्रह्मणि एव प्रतिष्ठितम्। न दृश्यं, न द्रष्टा, न दर्शनक्रिया; न शून्यं, न जडं, न चैतन्यम्—एषः शम एव सर्वत्र व्याप्यते। शैलः वन्ध्यापुत्रेण मृदितः; शशशृङ्गं मीयते; शिलायाः कन्या ताण्डवं नृत्यति। मरुकणाः तैलेन वहन्ति; शिलानां कन्याः शास्त्रं पठन्ति; चित्रमेघाः गर्जन्ति—एवं, भगवन्, एतानि वचनानि। एतद् जगत्, यत् जरामरणदुःखमयम् इति कथ्यते—किं त्वं अहं वा तस्य सतत्त्वं भाषामहे? यथा एष विश्वं न प्रतिष्ठितम्, न उत्पन्नम्, न विद्यमानम्, तथा, हे ब्रह्मन्, तद्वद् एव निश्चयेन वद। नाहं वाक्संपन्नः; शृणु, हे राघव, इदानीं व्याख्यायते—यथा अयम् असत् दृश्यते, मरुभूमौ वन्ध्यापुत्रवत्। आदौ अयम् न उत्पादितः; तस्मात् किञ्चिदपि नास्ति। अयम् मनसि दृश्यते, स्वप्ननगरवत्। नूनं, सृष्ट्यादौ मनः अप्रसूतं, असत्स्वरूपम्। तस्मात् शृणु, कथं एष अनुभवः। मनः, दृश्यरूपं, एष दोषं जनयति यः नाशस्वभावः; सः असत्, असत्स्वरूपदर्शनं, स्वप्नान्तरे स्वप्नवत्। तत् मनः, स्वातन्त्र्येण शीघ्रं शरीरकल्पनां करोति; तेन एष माया-वैभवः विस्तार्यते। सः ज्वलति, चलति, नृत्यति, याचते, भवति, निमज्जति, स्वयमेव निवर्तते; अमृतत्वं अपि प्राप्नोति, तथापि केवलं चञ्चलशक्त्या चलति—एतत् मनः। भगवन्, मुनिशार्दूल, किं एष मनसो भ्रमः? कथं सः अस्ति, कथं उत्पाद्यते, कुत्र वा एष मायामयो मनः उद्भवति? भगवन्, कृपया संक्षेपेण आदौ उत्पत्तिं कथय; अनन्तरं शेषं व्याख्यास्यसि, वक्तृश्रेष्ठ। यदा महाप्रलयः आगच्छति, अभावः प्रभवति, सृष्ट्यादौ केवलं शान्तिः शेषः, सर्वरूपनाशः। तत्र प्रभायुक्तः, अजः, दिव्यः, निर्मलः ईश्वरः तिष्ठति, सः न कदापि अस्तं गच्छति; सदा सर्वत्र परात्मा, महेश्वरः, सर्वकारणम्। यतः वाचः निवर्तन्ते, यः मुक्तैः अनुभूयते; यस्य नामानि, यथा ‘आत्मा’ इति, कल्प्यन्ते, न तु तस्य स्वभावात्। सः पुरुषः साङ्ख्यैः ब्रह्म इति दृश्यते, वेदान्तैः शुद्धचेतन्यरूपः, विज्ञानिभिः परमशुद्धबोधस्वरूपः। सः शून्यवादीनाम् शून्यः, सूर्यप्रशंसकैः प्रभाकरः; सदा वक्ता, स्मर्ता, सत्यभोक्ता, द्रष्टा, कर्ता च। सः लोके सत्-असत् उभयस्वरूपः; देहे स्थित्वा अपि दूरः; एषः चेतन्यतेजः, यथा सूर्यस्य प्रभा। यस्यादित्यवद् विष्ण्वादयः देवाः उद्भवन्ति, यथा समुद्रात् फेनबिन्दवः लोकसमूहाः। यस्मिन् सर्वे दृश्यवस्तूनि लीयन्ते, यथा सर्वनद्यः महासमुद्रे; यः स्वयम् आत्मानं सर्वं च प्रकाशयति, दीपवत्। यः आकाशे, देहेषु, शिलासु, आपः, लता, रजः, पर्वताः, वायवः, पातालादिषु तिष्ठति। यः अष्टपुरीं (देहम्) शीघ्रं पूरयति, यः मोहान्धान् उपविष्टशिलावत् मूकान् करोति। येन आकाशम् शून्यं, पर्वताः स्थूलाः, आपः शीघ्रगामिन्यः, येन तेजसा सूर्यः प्रकाशते। एवं, हे राम, सर्वं यथार्थतः एकमेव ब्रह्म, शुद्धं, अचलम्, अस्मिन्सर्वे दृश्ये, अहंकारे, जगति च। यदा दृश्यदोषः शमं याति, तदा शुद्धैक्यं द्रष्टरि प्रतिष्ठितम्। तदेतत् रहस्यं, तत्त्वं, यथार्थं च।