प्रिय राम, यत्र यत्र कल्पना अस्ति, तत्र तत्र मनः एव अस्ति इति विद्धि। कल्पना च मनश्च न कदापि पृथक् भवतः। यदपि वस्तुतः सत् अथवा असत्, यद् यद् वस्तु रूपेण दृश्यते, तत् एव मनः इति ज्ञेयं, एषा सत्यम्, हे ब्रह्मन्। सूक्ष्मशरीरं मनः इति कथ्यते, किन्तु या बुद्धिः स्थूलशरीरसंयुक्ता सा स्थिरा च ध्रुवा च। अज्ञानं, संसारः, मनः, बन्धः, अशुद्धिः, तमः—एतानि दृश्यस्य पर्यायशब्दानि पण्डिताः वदन्ति। वस्तुतः दृश्यात् पृथक् मनसः रूपं नास्ति, एषः दृश्यः अपि उत्पाद्यः एव—इदं पुनः स्पष्टीकरोमि। यथा कम्बुकण्टके पद्मबीजमध्ये पद्मं तिष्ठति, तथा चैतन्यपरमाणौ अस्मिन्सर्वदृश्यं तिष्ठति। यथा प्रकाशस्य दीप्तिः, गतिः वातस्य, द्रवता आपः, दृश्यता च द्रष्टुः—एवं एषा गुणता द्रष्टुः एव। यथा कङ्कणस्य रूपं सुवर्णे, तोयमृगनद्यां जलम्, स्वप्ननगरे भित्तिः—एवं दृश्यस्य अनुभूतिर्द्रष्टुः एव। एवं दृश्यस्य द्रष्टरि भिन्नत्वेनाभासं शीघ्रं अपोहमि—कलङ्कवद्—ते मनसः दर्पणं दर्शयन्। यदा दृश्याभावे द्रष्टा द्रष्टृत्वं बलात् त्यजति, तदा तद् एव सत्-असद्भावात्मकं परमार्थरूपं जानीहि। तस्मिन् प्राप्ते रागद्वेषवृत्तयः शमं यान्ति, यथा वाते निष्कलिते गतिरेकाकिन्यपि न दृश्यते। यदा किंचित् अपि नास्ति—यदा सर्वं आकाशदिक्पृथिवीत्वेन एव दृश्यते—तदा शुद्धदीप्तेः किम् अपि रूपं स्यान्न वा? यदा दृश्यं—त्रयीलोक्यं, त्वं, अहम्—अभावं प्राप्तम्, तदा द्रष्टा शुद्धस्वरूपे स्थितिं प्राप्नोति, एषः निर्मलात्मनः स्वभावः। यथा पर्वतानां सर्वेषां प्रतिबिम्बेषु दर्पणः केवलं दर्पणः एव तिष्ठति, एवं शुद्धात्मनः स्वरूपम्। यदा दृश्यस्य भ्रमः—अहं, त्वं, जगत् इत्यादि—शमं गच्छति, तदा शुद्धैक्यं जायते, द्रष्टरि अनवलोकयति स्थिते। यदि एषः न शम्यति, तर्हि सतः अभावः न स्यात्; दृश्ये अपि अभावः न ज्ञायते, यः दोषजनकः। अतः, हे ब्रह्मन्, कथं एषः दृश्यज्वरः शम्येत, यः निवारितुं न शक्यते, मोहदुःखानुक्रमोत्पत्तिकर्ता च अस्ति? शृणु, हे राम, एषः दृश्यराक्षसस्य शान्तये मन्त्रः, येन सः सर्वथा विनश्यति। यत् किमपि अस्ति, हे राघव, तस्य विनाशः नूनम्; तस्मात् अपि विनष्टे हृदयदेशे बीजं शेषं भवति। स्मृतिबीजम् अपि चैतन्याकाशे पुनरुत्पद्यते, दृश्यकल्पनां जनयति, या अनात्मिका अपि दोषरूपेण जगद्गिर्यम्बरादिव्याप्तिं करोति। एवं मुक्त्यभावदोषः तिष्ठति, तस्य अभावस्यापि चिन्हं न दृश्यते; अतः एव दिव्यर्षयः मुनयः मुक्त्युपायभाजः दृश्यन्ते। यदि एतद् विश्वं तस्य आरम्भः अपि वस्तुतः स्यात्, तर्हि कस्यचित् अपि मोक्षः न स्यात्; दृश्यं बाह्यम् अन्तरं वा, केवलं विनाशाय एव। अतः, हे राम, शृणु एषः सुदृढः निर्णयो यः यथावत् उपदेशेन त्वं निश्चित्य अवगमिष्यसि। एषः अहम् इति शब्दः, या आकाशपञ्चभूतस्वरूपा, 'जगत्' इति शब्दः च—वस्तुतः न कश्चन अर्थः अस्ति। यत् किमपि दृश्यते, यः कश्चन रूपविलासः, सः सर्वः एव एकं ब्रह्म एव—अजरं, अमृतं, अचलम्। पूर्णात् पूर्णं जायते; शान्तौ परमा शान्तिः तिष्ठति; आकाशे एव आकाशस्य अभासः; ब्रह्मणि ब्रह्मैव प्रतिष्ठितम्। न दृश्यं, न द्रष्टा, न दर्शनक्रिया; न शून्यम्, न जडम्, न चेतनम्—एषा शान्तिः एव सर्वत्र व्याप्यते। पर्वतः वन्ध्यापुत्रेण चूर्णितः; शशशृङ्गेना मितः; शिलायाः बाहू विक्षिप्य ताण्डवं नृत्यति। शर्कराणां तैलप्रवाहः; शिलाकन्यायाः वेदानुच्चारणम्; चित्रमेखलायाः गर्जनम्—एवं, प्रभो, एते शब्दाः। एतत् जगत्, यत् जरामरणदुःखमयमाख्यातम्—किं त्वया मया वा तस्य अस्तित्वं कथ्यते? यथा जगदिदं न स्थापितम्, नोत्पन्नम्, नास्ति च, एवं, हे ब्रह्मन्, एवं निश्चितरूपेण वद। अहं वाक्ययुक्तः नास्मि; शृणु, हे राघव, इदं व्याख्यायते—यथा एतद् असत् इव दृश्यते, मरुभूमौ वन्ध्यापुत्रवत्। आदौ एतद् नोत्पन्नम्; तस्मात् किञ्चिदपि नास्ति। मनसि एषः स्वप्ननगरवत् दृश्यते। नूनं मनः सृष्ट्यादौ अनुत्पन्नम्, असद्रूपम्। एवं शृणु, कथं एषः अनुभवः भवति इति वक्ष्यामि। मनः प्रत्यक्षरूपम् एतद् दोषं जनयति, या विकारात्मकम्; सा असतीव, असद्भासेनेव, स्वप्नान्तरस्वप्नवत्। तत् मनः स्वातन्त्र्येण शीघ्रं शरीरकल्पनां करोति; तेन एषा मायारूपप्रभा विस्तारिताऽभवत्। सः मनः दीप्त्यति, सञ्चलति, नृत्यति, याचते, भवति, निमज्जति, स्वयमेव निवर्तते; अमृतत्वमपि प्राप्नोति, तथापि स्वच्छलनशक्त्या केवलं परिवर्तते। भगवन्, मुनिसिंह, किम् एषः मनसो मोहः? कथं सः अस्ति, कथं वा मनः उत्पाद्यते, कुत्र वा एषः मायामयः मनः जायते? भगवन्, कृपया संक्षेपेण आदौ उत्पत्तिं कथय; पश्चात् अन्यदपि विस्तरेण वक्ष्यसि, वाग्मिसत्तम। यदा महाप्रलयः आगच्छति, अभावः एव व्याप्यते, सृष्ट्यादौ केवलं शमः एव अस्ति, सर्वविलासाभावे। एवं, हे राम, मनः कल्पनया दृश्यं सृजति, दृश्येण मनः स्थायित्वं न प्राप्नोति, दृश्याभावे द्रष्टा अपि लीयते, शुद्धात्मा एव अवशिष्यते। जगदिदं न कदापि सत्यम्, नोत्पन्नम्, न स्थितम्, केवलं ब्रह्मैव सर्वं इति निश्चितव्यं।