पुनः किल, ये खेचराः पृथिव्यां च विचरन्ति, ते सर्वे प्रातःकाले कृतस्नानसंध्याद्यनुष्ठानाः पूर्ववत् सभाम् प्रविविशुः। सा विशालसा सभा, पूर्ववत् व्यवस्थिताः, स्थिरा इव वायुमुखे पद्मिनीव बभौ। तदा रामः, विषयस्य समीपमागतः, मधुरया वाचा वसिष्ठं मुनिश्रेष्ठं वाग्मिनां श्रेष्ठं च संबोधितवान्— “भगवन्, मनसः स्वरूपं स्पष्टं ब्रूहि, यस्मात् एष दोषसमूहः समुत्थितः।” इत्युक्ते, वसिष्ठः प्रत्युवाच— “राम, मनसः रूपं न किञ्चिदपि दृश्यते; नाममात्रं तस्य, आकाशस्य शून्यनिर्जीवरूपवत्। न च बहिः न च हृदि मनसः सत्यं रूपं विद्यते; सर्वत्र तदस्ति, आकाशवत् इति विद्धि। एतत् मनःस्वरूपम् असत्यात् उत्पन्नं मृगत्रिष्णिकाजलवत्; तस्य स्वरूपं द्वितीयचन्द्रमायावद् शृणु। यद् अर्थस्य प्रकाशनं वा आविर्भावः, सत्यम् असत्यम् वा, तत् एव मनः, अन्यन्नास्ति। यद् वस्तुनः प्रकाशनं, तत् एव मनः इति कथ्यते; अन्यत् किञ्चिदपि मनः न कथ्यते। कल्पनैव मनः, कल्पनात् भिन्नं न; यथा द्रवत्वं जलात् न पृथक्, गमनं च वातात् न पृथक् तथा। यत्र यत्र कल्पना, तत्र तत्र मनः, प्रिय; कल्पना च मनः च कदापि न पृथक्। सत्यम् असत्यम् वा यद् वस्तु दृश्यते, तत् एव मनः इति विद्धि; एषा एव सत्यता, हे ब्रह्मन्। सूक्ष्मशरीरं मनः इति कथ्यते; स्थूलशरीरसंयुक्ता बुद्धिः तु स्थिरा। अज्ञानं, संसारः, मनः, बन्धः, मलः, तमः—एतानि ज्ञाः पर्यायशब्दान् मनसः दृश्यस्य च वदन्ति। वस्तुतः, दृश्यात् पृथक् मनसः रूपं नास्ति; दृश्यं च स्वयमेव उत्पाद्यते, इदं पुनः वक्ष्यामि। यथा पद्मबीजे पद्मं तिष्ठति, तथा चैतन्यपरमाणौ दृश्यजगत् स्थितम्। यथा प्रकाशस्य तेजोदीप्तिः, गत्याः वातः, द्रवत्वं जलस्य, दृश्यता च दर्शिनः—एवं दृश्यस्य गुणः दर्शिनि स्थितः। यथा कङ्कणस्य रूपं सुवर्णे, जलं मरीचिनद्यां, प्राकारः स्वप्ननगरे—एवं दृश्यस्य अनुभूति दर्शिनि। एवं दृश्यस्य दर्शिनि भिन्नत्वेन आविर्भावं शीघ्रं नाशयामि, मनःदर्पणदर्शनात्, कलिमिव। यदा दृश्याभावे दर्शिता दर्शित्वं त्यजति, तदा तदस्ति तत्त्वं, सत्तासत्तारूपं विद्धि। तस्मिन् अवस्थायाम्, रागद्वेषवृत्तयः शान्ताः भवन्ति, यथा वातनिवृत्तौ चलनराशिः शमम् उपयाति। यदा किञ्चिदपि नास्ति—यदा सर्वं आकाशदिक्पृथिवीरूपं—तदा शुद्धप्रभायाः कः रूपः स्यात्? यदा दृश्यं—त्रैलोक्यं, त्वं, अहम्—अभावं प्राप्तम्, तदा दर्शिता शुद्धस्वरूपं प्राप्नोति, एषा निर्मलात्मनः प्रकृतिः। यथा पर्वतादिप्रतिबिम्बेषु अपि दर्पणः केवलं दर्पणः एव, तथा शुद्धात्मनः स्वरूपम्। यदा 'अहम्', 'त्वम्', 'जगत्' इत्यादिदृश्यविपर्यासः शान्तः, तदा शुद्धैकता उदेति, अदर्शिनि दर्शिनि स्थिते। यदि एषा न शम्यति, तर्हि सति असतित्वं न विद्यते; दृश्येऽपि दोषदायिनि, असत्त्वं न ज्ञायते। अतः, हे ब्रह्मन्, कथं दृश्यज्वरः शम्येत, यो न निवर्तते, मोहसंतानदुःखहेतुः? शृणु, हे राम, एष मन्त्रः दृश्यराक्षसशमनाय, येन सः सर्वथा विनश्यति। यत् किञ्चिदस्ति, हे राघव, तस्य नाशः निश्चितः; तथापि तस्य बीजं हृदि शेषं स्यात्। स्मृतिबीजं चेतसि पुनरुत्पन्नं दृश्यकल्पनां जनयति, या असारं सत्त्वं जगद्गिर्याखाशरूपेण दोषं प्रसारयति। एवं मुक्त्यभावदोषः प्रवर्तते, तस्य अभावो नोपलभ्यते; अतः, दिव्यर्षयः मुक्तिपात्रत्वेन दृश्यन्ते। यदि जगदादिः सत्यमेव स्यात्, तर्हि कस्यापि मोक्षः न स्यात्; दृश्यं बहिः वा अन्तः वा, केवलं नाशाय एव। अतः, हे राम, शृणु एतद् भीषणं प्रतिज्ञानमेकम्, येन त्वं निश्चितं बोधं प्राप्स्यसि। एष 'अहम्' नाम, आकाशपञ्चभूताकृतिसंयुक्तः, 'जगत्' इति शब्दः—वस्तुतः, तयोः किञ्चिदपि वस्तु नास्ति। यद् यत्र दृश्यते, यद् यत् प्रपञ्चरूपं तव पुरतः, तत् सर्वं वास्तवम् एकं ब्रह्मैव—अजरं, अमृतं, अचलं च। पूर्णात् पूर्णं जायते; शान्तौ परमशान्तिः तिष्ठति; आकाशे एव आकाशरूपं दृश्यते; ब्रह्म ब्रह्मणि प्रतिष्ठितम्। न दृश्यं, न दर्शिता, न दर्शनक्रिया; न शून्यं, न जडं, न चैतन्यं—एषा एव शान्तिः सर्वत्र व्याप्यते। पर्वतः किल बन्ध्यापुत्रेण पिष्टः; शशशृङ्गं मीयते; शिलायाः कन्या वेदं पठन्ति; चित्रमेघाः गर्जन्ति—एवं, प्रभो, एतानि शब्दानि। एष जगत्, यद् वृद्ध्याद्याखाशदुःखमयम् इति कथ्यते—किं त्वं अहं वा अस्य सत्त्वमपि वदामः?