पश्चिमपर्वतः सूर्यप्रभया भूषितः, क्वचित् मेघैः स्पृष्टः, पीताम्बरधारीव दृश्यते, नभसा संयुक्तः, तारागणमालया शोभितः, तमसा समुद्र इव बभौ। सायं संध्योपासनायाम् समाप्तायां यथा आगता तथा नष्टायाम्, सर्वत्र तमः समुत्थितं, भूतरिङ्गावलयैरिव व्याप्तम्। मन्दशीतलवायुः, आवश्यकगन्धवहः, कोमलपत्राणि लीलया सञ्चालयन्, कुमुदस्य आगमनं प्रतिज्ञायमान इव बभूव। दिशः, दीप्यमानताराभिः प्रकाशिताः, गाढतमसि पतिताः, विधवास्त्रिय इव दीर्घकेशधारिण्यः, दृश्यन्ते स्म। तदा एकः प्रभाराशिः, क्षीरस्नानप्रभया जगद् व्याप्य, उदतिष्ठत्; व्योम चन्द्रामृतसागरवत्, अमृतस्वरूपमिव, बभासे। तिमिरसमूहाः पलायमानाः, क्वापि विलीनाः, यथा राज्ञां अज्ञानं ज्ञानवाक्यश्रवणेन नश्यति। मुनयः, राजानः, तपस्विनः, ब्राह्मणाश्च, स्वस्वगृहेषु विश्रान्ताः, यथा मनसि नानाविचाराः उपशान्ताः। रजनी, यमतनुसदृशगाढतिमिरा, तमसा गुरुत्ववती, अग्रे शनैः प्रभातमिव कुहुकायाम् आविर्भूतम्। तदा व्योम्नि ज्योतिषां प्रभा अदृश्याः, प्रातरनिलेन क्षालितकुङ्कुमधूलिवर्षमिव, लीनाः। प्रभातः, सूर्यतेजसा विवृतनेत्रा, महात्मनाम् उदितविवेकवत् प्रकटिता। पुनः, खेचराः भूमिचराश्च, प्रातःकर्मसमाप्ताः, पूर्ववत्संस्थितिं गृहीत्वा, सभां प्रविशन्ति स्म। सा विशालसभा, यथापूर्वमुपविष्टा, स्थिरा बभूव, वातमुखे कमलमिव। ततः, विषये समुपस्थिते, रामः मधुरवचनैः वसिष्ठं मुनिश्रेष्ठं वाक्यनिपुणं प्रार्थयामास—“भगवन्, मनसः स्वरूपं मे स्पष्टं कथय, यस्मात् एष दोषसमूहः उद्भवति।” वसिष्ठः उवाच—“राम, मनसः स्वरूपं न कदापि दृश्यते; नाममात्रं तदस्ति, शून्यस्याकाशरूपस्येव। मनः न बाह्ये न हृदि वस्तुतः विद्यते; सर्वत्र तदस्ति, आकाशवत्। एतन्मनःस्वरूपं असत्यात् उत्पन्नम्, मृगजलरूपवत्; तस्य स्वरूपं द्वितीयचन्द्रमरीचिवद् शृणु। ‘यद् यदर्थावभासः, सत् असन् वा, तदेव मनः, अन्यन्नास्ति। यद् वस्तुनिरूपणम्, तदेव मन इति कथ्यते; अन्यत् किमपि मनः न कथ्यते। संकल्प एव मन इति विद्धि; यथा द्रवता जलस्य, गमनं वातस्य, तथा मनः न संकल्पात् पृथक्। यत्र यत्र संकल्पः, तत्र तत्र मनः; संकल्पः मनश्च कदापि न पृथक्। सत्यम् असत्यम् वा यद् यदवभासते, तदेव मनः; एषा सत्यम्, हे ब्रह्मन्। सूक्ष्मशरीरं मन इति कथ्यते; स्थूलशरीरसंबद्धा बुद्धिः स्थिरा चिरस्थायिनी च। अज्ञानं, संसारः, मनः, बन्धनम्, मलम्, तमः—एतानि दृष्टस्य पर्यायशब्दानि पण्डिताः वदन्ति। दृष्टात् मनसः अन्यत् स्वरूपं नास्ति; दृष्टमपि उत्पाद्यमानम्—एषा पुनः कथ्यते। यथा बिसबीजे पद्मं तिष्ठति, तथा चैतन्यपरमाणौ महति इदं दृश्यं तिष्ठति। यथा प्रकाशस्य दीप्तिः, गतिः वातस्य, द्रवता जलस्य, दृश्यता च द्रष्टुः—एष एव गुणः द्रष्टुः। यथा कङ्कणरूपं सुवर्णे, जलं मृगत्रष्णानद्यां, प्राची नगरस्वप्ने—एवं दृश्यस्य द्रष्टौ स्थितिः। एवं दृश्यस्य द्रष्टौ भिन्नत्वाभासं शीघ्रं नाशयामि, मनःदर्पणदर्शनात् कलङ्कमिव। यदा दृश्याभावात् द्रष्टा द्रष्टृत्वं त्यजति, तदा तदवस्थानं सत्-असदात्मकम् एव। यदा सा अवस्था लभ्यते, रागद्वेषवृत्तयः शमं यान्ति, यथा वायौ शान्ते गतिर्नास्ति। यदा किञ्चिदपि नास्ति, सर्वं व्योमदिक्पृथिवीसदृशं, तदा शुद्धप्रकाशस्य कः रूपभेदः? यदा दृश्यं—त्रयीलोकं, त्वं, अहम्—अभावं गच्छति, तदा द्रष्टा शुद्धावस्थां प्राप्नोति; एषा निर्मलात्मनः प्रकृतिः। यथा महाप्रतिबिम्बेषु पर्वतानां सर्वेषां च, दर्पणः केवलं दर्पण एव, एवं शुद्धात्मनः स्वरूपम्। यदा दृश्यविकल्पाः—अहं, त्वम्, जगत् इति—शमं यान्ति, तदा शुद्धैक्यम्, अद्रष्टुः द्रष्टरि प्रतिष्ठते। यदि एष न शमं याति, तर्हि सतोऽभावो नास्ति; दृश्ये दोषजनकेऽस्मिन्सति नाभावज्ञानम्। तस्मात्, हे ब्रह्मन्, कथं एष दृश्यज्वरः शम्यते, यो न निवर्तते, मोहजनकः दुःखपरम्पराकारी च? शृणु, हे राम, एष मन्त्रः दृश्यराक्षसशमनाय, येन सः पूर्णतया विनश्यति। यदस्ति, हे राघव, तस्य विनाशः निश्चितः; तस्यापि विनश्यमानस्य बीजमन्तः हृदि तिष्ठति। स्मृतिबीजं च पुनः चैतन्याकाशे उद्भूतं, दृश्यकल्पनां उत्पादयति, या असारं सति अपि, दोषरूपेण—जगत्, पर्वतः, व्योम—व्यापयति।