स राजा सुमनः सुमनसां च पूजां कृतवान्—पुष्पैः, पाद्येन, प्रणामैः, दानैः, विनयेन च देवतान् ऋषींश्च, महर्षीन्ब्राह्मणांश्च विशेषेण भक्त्या सन्मान्य समर्चयत्। ततः सर्वे सभास्तथा राजा महर्षयः ऋषयश्च, कर्णाभरणमालाभिः मुखानि विभ्राजमानानि, उत्थाय स्थिताः। यदा ते प्रसरन्ति स्म, तेषां बाहुषु भूषणानि मणिवलयैः परस्परं निस्वनन्ति स्म; हारभारविनिपातेन सुवर्णपट्टाः वसनान्तेषु दीप्तिमन्तो बभूवुः। तेषां शिरस्सु केशपाशेषु विश्रान्तमधुपगुञ्जनैः, पतितकेशरवणैः मन्दमन्दनिनादः शिरसि प्रतिश्रुत्यते स्म। सुवर्णाभरणप्रभया दिशः सुवर्णमयीवाभवन्, तेषां इन्द्रियाणि प्रशान्तानि, ऋषयः ज्ञाननिष्ठया मनः वचश्च स्थितवन्तः। ये खेचराः, ते खं प्रति जग्मुः; ये भूमिस्थाः, ते भूमौ व्याप्य स्थिताः; सर्वे स्वस्वस्थानानि प्रतिनियतकर्मसु प्रवृत्ताः। तस्मिन्नन्तरे रजनी, जनशून्यगृहान्तर्गता युवतिवदभिव्यक्ता, आविर्भूता। दिवसनाथः अन्यां दिशं प्रकाशयितुं प्रययौ; सर्वत्र साधूनां सत्यव्रतम्—प्रकाशानयनम्। सर्वतोऽपि सन्ध्या समुत्थिता, तारागुच्छैः शोभिता, पुष्पितकिंशुककानने वसन्तश्रीरिव विराजमाना। विहगाः आम्रकदम्बनिपवृक्षकन्दरासु ग्रामदेवतायतनेषु च प्रविष्टाः, यथैव वासनाः मनसि लीनाः। पश्चिमगिरिः सूर्यतेजसा भूषितः, क्वचित् मेघैः पीतकौशेयवसनवद्विलसन्, गगनसंयुक्तः, ताराहारमणिरम्यः, तमःसमुद्र इव दृश्यते। सन्ध्योपासनायां समाप्तायां, सा सन्ध्या यथागतं गतवती, सर्वत्र तमः भूतचक्रवदुत्थितम्। मन्दशीतलः वायुः, आवश्यकगन्धवहः, नवपल्लवान् लीलया चलयन्, कुमुदोत्पत्तिं प्रतिज्ञायते स्म। दिशः, दीप्तताराभिः विमलाः, गाढतमसि पतिताः, दीर्घकेशधाराभिः विधवा स्त्रीव। तदा एका प्रभा, दुग्धस्रोतसि जगदावृत्य, समुत्थिता; गगनं चन्द्रामृतसिन्धुवद्विलसत्, सुधारूपमिवाभात्। तमःपुञ्जाः पलाय्यमानाः क्वापि लीनाः, यथा राज्ञां मूढता ज्ञानवाक्यश्रवणेन विनश्यति। ऋषयः, नृपाः, तपस्विनः, ब्राह्मणाश्च, स्वस्वगृहेषु विश्रान्ताः, विविधवृत्तयः मनसि लीनाः इव। रजनी, यमतनुसदृशगाढतमसी, गुरुत्वेन प्रसारमाणा, शनैः प्रातःकाले तु तुषाररूपेण प्रभातमुदियाय। प्रभातकाले तारागणाः गगने अदृश्याः, प्रातर्वातेन कुमकुमधूलिपातवदपनीयन्त। प्रभा, सूर्यतेजसा विवृतनेत्रा, दृश्यमाना, महात्मनामिव नूतनविवेकसमुत्थिता। पुनरपि खेचराः भूमिचराश्च, यथापूर्वं कृतस्नानादिकाः, सभायामुपविविशुः। सा विशालासभा, यथापूर्वं विन्यस्ता, स्थिरा बभूव वातमुखे कमलमिव। ततः रामः विषयसमीपं गम्य, मधुरया वाचा वसिष्ठं मुनिश्रेष्ठं वाग्मिनां श्रेष्ठं प्राह—“भगवन्, स्पष्टं ब्रूहि, किमिदं मनःस्वरूपं, यस्मात्सर्वदोषसमूहः उद्भवति?” वसिष्ठः प्रत्युवाच—“राम, मनःरूपं न कदापि दृश्यते; नाममात्रं तस्य, शून्यखमिव जडरूपमस्ति। मनसः स्वरूपं न बहिः न हृदये च; सर्वत्र विद्धि, राम, आकाशवत्। अस्य मनसो रूपं, असत्संभूतं, मृगत्रिष्णिकाजलवदस्ति; तस्य स्वरूपं द्वितीयचन्द्रमरीचिकायाः सदृशं शृणु। हे आर्य, यत्किञ्चिदर्थाविर्भावः स्यात्, सत्यम् अथवा असत्यम्, तत् मन एव, अन्यन्नहि। यद्वस्त्वभासः, तत् मन इत्युच्यते; अन्यत् किञ्चिदपि न मन इति कदापि। कल्पना एव मन इति विद्धि; सा कल्पना मनसो न भिन्ना, यथा द्रवता जलस्य, गतिर्वायोः। यत्र कल्पना, तत्र मनः, प्रिय; कल्पना च मनश्च न कदापि पृथक्। सत्यम् अथवा असत्यम्, यद्वस्त्वभासः, तत् मन एव; एषा सत्यम्, ब्रह्मन्। सूक्ष्मशरीरं मन इति, स्थूलशरीरसंयुक्ता बुद्धिः स्थिरा चिरस्थायिनी च। अविद्या, संसारः, मनः, बन्धः, मलः, तमः—एतानि ज्ञैः परिज्ञातस्य पर्यायशब्दाः। वस्तुतो दृश्यातिरिक्तं मनसो रूपं नास्ति; दृश्यं च स्वयं उत्पाद्यते—एतत् पुनः कथयिष्यामि। यथा कुमुदबीजमध्ये कुमुदं निहितम्, तथा चैतन्यपरमाणौ दृश्यजगत्सर्वम् अन्तर्निहितम्। यथा प्रकाशस्य दीप्तिः, गतिः वायोः, द्रवता जलस्य, दृश्यता च दर्शिनः—एवं दृश्यस्य गुणः दर्शिनि स्थितः। यथा कङ्कणस्य रूपं सुवर्णे, जलं मरीचिनद्यां, भित्तिः स्वप्ननगरे—एवं दृश्याभासः दर्शिनि। एवं दृश्यस्य दर्शिनि भिन्नत्वाभासो यः, तं त्वां तव मनःदर्पणदर्शनात् शीघ्रमपोहयामि, कलिमिव। यदा दृश्याभावात् दर्शिता दर्शित्वं त्यजति, तदा तदस्तित्वानस्तित्वयोः शुद्धभावं विद्धि।