राजप्रासादस्य चित्रपटे यथा स्त्रियः सजीवाः एवं तत्र उपस्थिताः स्त्रियः स्थिराः अभवन्, क्रीडायाः लीलायाः च त्यागं कृत्वा। तदा दिनस्य अवशिष्टः कालः मृदुलसूर्यकिरणैः अल्पः अभवत्; दिनचर्या सूर्यकिरणैः सह शनैः शनैः क्षीणा अभवत्। तत्र सुगन्धितः वातः, प्रस्फुटितपद्मगन्धयुक्तः, मन्दं मन्दं वात्यायमानः, श्रवणायागतः इव वातः प्रवाहितः। सूर्यः अपि श्रुतं विचारयन् इव स्वमार्गं परित्यज्य पश्चिमगिरिपर्वतः शून्यस्लोपे गतः। वनभूमिषु श्यामलतमः उत्पन्नः, यथा श्रुतज्ञानस्य अन्तःशीतलता शान्तिः च समुत्थिता। सर्वदिशासु जनाः अल्पं चलन्तः, श्रवणपरायणतया सर्वकार्यं परित्यज्य, स्थिराः अभवन्। तेषां छायाः दीर्घाः अभवन्, यथा वसिष्ठस्य सर्वविषयव्याख्यानस्य श्रवणोत्सुकतया ग्रीवाः प्रसारिताः। तदा राजपुरुषः, राजानं नमस्कृत्य, उवाच— "भगवन्, स्नानस्य द्विजपूजनस्य च कालः अतीतः।" ततः पूज्यः वसिष्ठः मधुरवचनं निवर्त्य, उवाच— "महान् राजन्, अद्य एतावत् श्रुतं भवतु।" "श्वः प्रातः पुनः वक्ष्यामि," इति वदन् मौनं जगाम; राजा तद्वाक्यं श्रुत्वा "एवं भवतु," इति उत्तरं दत्त्वा, श्रीवृद्धये। ततः पुष्पैः, पाद्यैः, अभिवादनैः, दानेन, पूजया च, देवर्षिमुनिब्राह्मणान् भक्त्या पूजितवान्। ततः सर्वसभा, राजा, मुनयः, ऋषयः च, उत्तिष्ठन्ति; तेषां मुखानि कुण्डलमालाप्रभया आवृतानि। तेषां गच्छतां बाहुषु कङ्कणानि कटकानि च स्पर्शात् शब्दं कुर्वन्ति; स्वर्णपट्टानि हारभारात् वक्षसि तडित्वा, स्फुरन्ति। मस्तके विश्रान्तमधुपगुञ्जनैः, केशपतनमृदुलनिनादैः, शिरः मन्दनिनादयुक्तम् अभवत्। स्वर्णाभरणैः दिशः सुवर्णमयीः इव दीप्ताः; इन्द्रियाणि शान्तानि, मुनिनां मनः वाक् च ज्ञाननिष्ठे। आकाशगामिनः आकाशं गच्छन्ति, भूमिगामिनः भूमौ; सर्वे स्वस्वगृहाणि यथाक्रमं गत्वा, स्वकार्याणि कुर्वन्ति। तस्मिन्नेव, रात्रिः कृष्णा, गृहात् जनसमूहविहीनं युवत्याः इव प्रादुरभवत्। दिननाथः अन्यं देशं प्रकाशयितुं गतः; सर्वत्र आर्याणां सत्यनियमः प्रकाशयितुं। सर्वत्र सन्ध्या उदयति, तारागणैः भूषिता, वसन्तस्य शोभा किम्शुकवनमिव। पक्षिणः आम्रकदम्बनिपवृक्षगुहासु, ग्रामदेवालयेषु च, लीनाः अभवन्, यथा वृत्तयः मनसि विलीनाः। पश्चिमगिरिः सूर्यप्रभया शोभितः, मेघैः क्वचित् पीतवस्त्रधारी इव, गगनसंयुक्तः, तारहारदीप्तः, तमससागरः इव। सन्ध्योपासना समाप्ता, आगता यथा गतवती, सर्वत्र तमः वृत्तिप्रेतमण्डलानामिव उत्पन्नम्। मन्दः शीतलः वातः, आवश्यकगन्धयुक्तः, कोमलपल्लवान् लीलया चालयन्, कुमुदागमनं प्रतिज्ञायमानः इव। दिशः ताराप्रभया दीप्ताः, गाढतमसविलीनाः, विधवास्त्रियः दीर्घकेशभुवः इव। तदा एकः प्रकाशः, क्षीरप्रवाहेन जगत् पूरयन्, उत्पन्नः; गगनं चन्द्रमृतसागरमिव, अमृतस्वरूपं अभवत्। तमसमण्डलानि पलायमानानि, यथा राज्ञां अज्ञानं ज्ञानवचनश्रवणात् नष्टम्। मुनयः, राजानः, तपस्विनः, ब्राह्मणाः च, स्वस्वगृहेषु विश्रान्ताः, यथा विविधा भावाः मनसि स्थिताः। रात्रिः घनतमसा यमशरीरवत् आगता, गाढतमसयुक्ता; तत्र शनैः प्रभातः कुहूकृतरूपेण प्रादुरभवत्। दिवि तारागणः अदृश्यः, प्रातःवायुनाः अपोहितः, केसररजःवृष्टिवत्। प्रभातं, सूर्यप्रकाशेन नेत्रोन्मीलितम्, प्रकटम् अभवत्, यथा महात्मनां विवेकः उदितः। पुनः आकाशगामिनः भूमिगामिनः च, पूर्वप्रातःकालेन यथाक्रमम्, सभा प्रविष्टाः, कृतप्रातःकृत्याः। सा विशालसभा, पूर्ववत् व्यवस्थितः, स्थिरा अभवत्, यथा वातमुखे पद्मम्। तदा विषयं उपसंहृत्य, रामः मधुरवचनैः वसिष्ठं श्रेष्ठमुनिं श्रेष्ठवक्तारं च अभ्यगच्छत्। "भगवन्, मनःस्वरूपं स्पष्टं कथय, यस्मात् दोषसमूहः उत्पन्नः।" वसिष्ठः उवाच— "राम, मनःरूपं किञ्चित् न दृश्यते; नामातिरिक्तं, आकाशस्य शून्यनिष्क्रियाकारवत्। मनःरूपं न बहिः न हृदि, वस्तुतः नास्ति; सर्वत्र आकाशवत् तत्र अस्ति। असत् मूलात् उत्पन्नं मनःरूपं मृगजलवत्; तस्य स्वरूपं द्वितीयचन्द्रमायावद् शृणु। यद् वस्तुतः यद् अवस्तुतः वा अर्थप्रकाशः, तत् मनः इति विद्धि, अन्यत् न अस्ति। यद् वस्तुव्यक्तिः, तत् मनः इति कथ्यते; अन्यत् किञ्चित् न अस्ति। कल्पना मनः इति विद्धि; कल्पनात् मनः न भिन्नम्, यथा द्रवता जलात् न भिन्नम्, गतिरेव वातात् न भिन्नम्।