मनः नाम्ना प्रसिद्धं मनोमण्डलं अनेकविधरूपं धारयति। मनःराज्यं यथार्थतया दृश्यते, यद्यपि तद् वस्तुतः मनसः कल्पना एव। मनः स्वयमेव सृष्टिकर्ता, कल्पनारूपं, स्वस्वरूपं विस्तार्य इदं जगत् प्रक्षिपति। सृष्टिकर्ता मनसः रूपं, मनः तस्य शरीरम्; भूम्यादि अत्र नास्ति, भूम्यादीनि केवलं कल्पितानि। यथा पद्मं पद्मनेत्रे निवसति, तथा मनसः हृदयमध्ये दृश्यं वर्तते; मनसः दृष्टा च दृश्यं च कदापि पृथक् न भवतः। अत्र अपि मनसो राज्यं मुनिनां स्वप्नकल्पनायाः सदृशं, यः अनुभवेन प्रत्यक्षं, तस्मात् दृश्यं हृदयस्थं। यथा मनोविक्षेपे स्थितो राक्षसः बालं हन्ति, तथा अन्तःकरणं दृश्यरूपं भूत्वा दृष्टारं नाशयति। यथा बीजस्थं अंकुरं देशकालानुसारं दीप्तं शरीरं उत्पादयति, तथा इन्द्रियवृत्तिः दृश्यं जनयति। यदि दृश्यस्य दुःखं नित्यं न निवर्तते, तर्हि दृष्टे दुःखं न निवर्तते, न च ज्ञाते शुद्धचैतन्यम् उदेति; यदा दृश्यं ज्ञाते नास्ति, तदा ज्ञातुः अवस्था निवर्तते—अपि दृश्यं स्थितं स्यात्, तद् मोक्षः इति कथ्यते। एवं मुख्यऋषिः अद्भुतं वचनं उक्तवान्, तदा सर्वे जनाः एकचित्ताः श्रोतुम् आकाङ्क्षया तुष्णीं स्थिताः। भूषणानां निनादः निवृत्तः, गतिः नास्ति, पञ्जरस्थाः शुकाः अपि क्रीडां त्यक्त्वा तुष्णीं स्थिताः। स्त्रियः अपि, याः सामान्यतः क्रीडायुक्ताः, स्थिराः अभवन्, इव राजगृहचित्रपटे समासक्ताः। दिनस्य अल्पं कालं शेषः, मन्दसूर्यप्रकाशः, दिनचर्या सूर्यकिरणैः सह शनैः शनैः क्षीयमाणा। वायवः, पुष्पितपद्मगन्धयुक्ताः, मन्दं ववुः, इव श्रोतुम् आगताः। सूर्यः, यथा श्रुतं चिन्तयन्, स्वमार्गं त्यक्त्वा पश्चिमगिरिशून्यकूटं गतः। वनभूमिषु श्यामलतमः उदतिष्ठत्, इव श्रुतज्ञानात् अन्तरशीतलता शान्तिः उत्पन्ना। सर्वदिशासु जनाः अल्पं विचलन्तः, यथा श्रवणाय सर्वकार्यं त्यक्तम्। तेषां छायाः दीर्घाः अभवन्, इव वसिष्ठस्य सर्वविषयविस्तृतवचनं श्रोतुम् ग्रीवा दीर्घीकृता। तदा राजपुरुषः राजानं नमस्कृत्य उवाच—"भगवन्, स्नानद्विजपूजनकालः अतीतः।" ततः श्रीवसिष्ठः मधुरवचनं निवर्त्य उवाच—"महान् राजन्, अद्य एतावद् श्रुतं भवतु।" "श्वः प्रातः पुनः वक्ष्यामि" इति सन्देशं दत्त्वा तुष्णीं अभवत्; राजा तद् श्रुत्वा "एवम्" इति प्रत्युत्तरं दत्त्वा, श्रेयसः वृद्धये। पुष्पार्पणं, आचमनं, नमस्कारं, दानं, पूजनं च कृत्वा, देवर्षिसाधुब्राह्मणान् भक्त्या पूजयामास। ततः सर्वसभा, राजा, ऋषयः, मुनयः च, उत्तिष्ठन्तः, मुखानि कर्णकुण्डलहारदीप्तानि। गच्छन्तः, बाहुभूषणानि परस्परं घोषयन्ति, सुवर्णपट्टानि कण्ठभारेन वक्षसि ज्योतिष्मन्ति। शिरोमणिषु विश्रान्तमधुमक्षिकानां मन्दनिनादः, पतितकेशानां मृदुनिस्वनः, शिरः मन्दध्वनिम् आवहति। सुवर्णभूषणैः दिशः सुवर्णमयीः इव दीप्ताः, इन्द्रियाणि शान्तानि, मुनिनां मनः वाक् च ज्ञानस्थे। आकाशगामिनः आकाशं, भूमिस्थः भूमिं, स्वस्वस्थानं गताः, नित्यकर्मानुसारं। तदा रात्रिः, इव गृहशून्ये युवती, अभवत्। दिननाथः अन्यदेशं प्रकाशयितुं गतः; सर्वत्र आर्याणां व्रतम् प्रकाशयितुम्। सर्वत्र सन्ध्या, तारागुच्छैः भूषिता, इव वसन्तसौन्दर्यं किम्शुकवनान्तरे। पक्षिणः आम्रकदम्बनिपवृक्षगुहासु, ग्रामदेवतायतनेषु, यथा संस्काराः मनसि लीनाः। पश्चिमगिरिः सूर्यप्रभया, क्वचित् मेघैः पीतः, इव पीतवासाः, आकाशेन संयुक्तः, तारहारसौन्दर्ययुक्तः, तमस्समुद्रः इव। सन्ध्यापूजा समाप्ता, आगता इव, गता; सर्वत्र तमः, भूतमण्डलमिव। मन्दशीतलवायुः, आवश्यकगन्धयुक्तः, कोमलपल्लवान् क्रीडया चालयन्, इव कुमुदागमनं सूचयति। दिशः ताराभिः दीप्ताः, गाढतमस्स्नाताः, इव विधवा स्त्रियः दीर्घकेशयुक्ताः। ज्योत्स्नापूरितं प्रकाशम् उदतिष्ठत्; आकाशः चन्द्रामृतसागरः इव, अमृतस्वरूपः। तमसमण्डलानि पलायितानि, यथा राज्ञां अज्ञानं ज्ञानवचनश्रवणेन। मुनयः, राजानः, तपस्विनः, ब्राह्मणाः च, स्वस्वगृहे विश्राम्यन्ति, यथा मनसि विविधाः वृत्तयः। रात्रिः, यमदेहसदृशं घनतमः, शनैः शनैः प्राचीमिषः अभवत्। ज्योतिष्मन्तः तारा द्रष्टुं न शक्यन्ते, इव प्रातर्वायुनाः अपकृष्टाः, केसररजः इव। प्रातः, सूर्यप्रभया नेत्रोत्खातम्, दृश्यते, यथा महात्मनां विवेकः नूतनः।