शत्रुघ्नः लक्ष्मणश्च महाभागा सीता च, ये च मन्त्रिपुत्राः रामं अन्वगच्छन्, कथं ते दुःखात् विमुक्तिम् आप्नुवन्? एतद् मे स्पष्टं कथय, यथा अहम् अपि जनैः सह तं पारं गच्छेयम्। भरद्वाजः राजानं प्रति आदरात् "एवं भवतु" इति उक्त्वा, अहम् अपि भगवतः आज्ञां कर्तुम् आरभे, वाक्यम् अपि प्रवक्तुम् आरब्धवान्। "शृणु प्रिय भरद्वाज, यथा त्वया पृष्टं तथा ते कथयामि; एतत् शृण्वन् त्वं नूनं सर्वमोहं विहाय पारं गमिष्यसि। अतः त्वम् अपि बुद्ध्या आचर, यथा पद्मनयनः रामः सर्वेषु विषयेऽसङ्गबुद्ध्या स्थित्वा सुखम् अजीवत्। तथैव लक्ष्मणः भरतः शत्रुघ्नः च महात्मानः, कौसल्या सुमित्रा सीता दशरथः च, अविरोधसंपन्नाः स्थितप्रज्ञत्वं प्राप्ताः, परं ज्ञानं प्राप्य, वसिष्ठवामदेवाद्यष्टमन्त्रिणः अपि, घृष्टिविकूक्षिभामसत्यवर्धनविभीषणसुशेनहनूमदिन्द्रजितः च, एते चतुर्विंशतिः महानुभावाः, येषां चित्तानि सर्वासक्तिवर्जितानि, जीवन्मुक्ताः इति कथ्यन्ते, यथालाभसंतुष्टाः। यदि त्वम् अपि पुत्र, यथा ते, दानग्रहणनिवासस्मरणानि सर्वाणि अनासक्त्या आचरिष्यसि, तदा त्वं दुःखात् मुक्तो भविष्यसि। यो हि महात्मा संसारसिन्धुम् अतिक्रम्य परां विनयां प्राप्य, न दुःखं न विषादं प्राप्नोति, सदा एव तुष्टः तिष्ठति। ततः भरद्वाजः पुनः उवाच—"हे ब्रह्मन्, यथा राघवेण आदौ स्थितं जीवन्मुक्तस्य अवस्थां क्रमशः विस्तरेण मे कथय, यथा अहम् अपि सदा सुखी स्याम्।" सः पुनः उवाच—"एषा संसारमाया या आकाशवर्णा, तस्याः पुनः पुनः स्मरणं न श्रेयः, विस्मरणमेव श्रेष्ठम्। यावद् दृश्यस्य पूर्णनास्तित्वज्ञानं न लभ्यते, तावत् तदनुभवः नास्ति; अतः कश्चिद् काले तद्विज्ञानं अन्वेष्टव्यम्। यदि तद्विज्ञानं अत्र साध्यं, तर्हि अयं शास्त्रः तदर्थं प्रवर्त्यते; यदि त्वं तं शृणोषि, तदा सत्यम् अवाप्स्यसि, अन्यथा न। एषा संसारमाया दृश्यमानापि वस्तुतः नास्ति, अनुभवतः; हे निष्पाप, एषा विचारात् आकाशे वर्णवत् लीयते। यदा दृश्यस्य नास्तित्वज्ञानात् चित्तस्य दृश्यासक्तिः विशुद्धा भवति, तदा परमानन्दनिर्वाणं जायते। अन्यथा, ये शास्त्रगहनेषु भ्रमन्ति, तेषां न स्वतःसिद्धं विज्ञानं, न मोक्षः, युगकोटिषु अपि। परमो मोक्षः संस्कारत्यागः इति कथ्यते; एषः शुद्धमार्गः, विज्ञानप्रकाशकः। यदा संस्काराः क्षीणा भवन्ति, मनः शीघ्रं लीयते; यथा हिमधारायाः उपशमे हिमपिण्डः नश्यति। एषः देहः पञ्चभूतपञ्जरः संस्कारैः धार्यते, यथा सूत्रेण सूत्रगुच्छः धार्यते। संस्काराः द्विविधाः—शुद्धाशुद्धभेदेन; अशुद्धः जन्महेतुः, शुद्धः जन्मनिवृत्तिकरः। अशुद्धः संस्कारः, पण्डितैः तमःप्रचुरोऽहंकारबलसमन्वितः, पुनर्जन्महेतुः इति कथ्यते। शुद्धः संस्कारः जन्मबीजं परित्यज्य, भस्मीकृतबीजवत् देहान्तपर्यन्तं तिष्ठति, स शुद्धः इति कथ्यते, ज्ञातृज्ञेययोः साक्षात्कारात्। येषां देहिनां जीवन्मुक्तेषु शुद्धः संस्कारः वर्तते, स जन्महेतुः न भवति, यथा चक्रस्य देहे भ्रमणम्। ये शुद्धसंस्काराः, येषां जन्मदुःखहेतुत्वं नास्ति, ये ज्ञातृज्ञेययोः साक्षात्कारं कृत्वा, ते 'जीवन्मुक्ताः' इति कथ्यन्ते, ते एव पण्डिताः। अहं ते जीवन्मुक्तावस्थां, या महात्मना रामे प्राप्ता, वर्णयिष्यामि, यया जरामरणयोः नाशः स्यात्। शृणु भरद्वाज, महाबुद्धे, रामस्य पावनं मार्गं कथयिष्यामि, येन त्वं सर्वं सर्वथा ज्ञास्यसि। रामः पद्मनयनः विद्यागृहात् निर्गत्य, गृहे क्रीडासक्तः, निर्भयः कालं निनाय। ततः काले गच्छति, राजा पृथिवीं यथा यथावत् पालयन्, जनाः दुःखरहिताः, स्थिरत्वेन स्थिताः, चिन्तारहिताः आसन्। तस्मिन् काले, गुणसम्पन्नः रामः पवित्रतीर्थदर्शनं, मुनिवृन्दाश्रमावलोकनं च कर्तुम् मनसि महतीं स्पृहा अलभत। एवं चिन्तयन्, राघवः पितरं समीपं गम्य, यथा हंसः नवपङ्कजसूत्राणि गृह्णाति, तथा तस्य पादौ जग्राह। सः उवाच—"पितः, मम मनसि तीर्थदर्शनं, देवायतनानि, वनानि, पुण्यस्थानानि च द्रष्टुम् महती उत्कण्ठा वर्तते। अतः, पूर्वं यत् मया याचितं, तत् त्वया कर्तव्यम्; पितः, लोके कश्चन नास्ति, यः त्वां प्रार्थयित्वा निराशः भवति।" एवं प्रार्थितः राजा, वसिष्ठेन सह मन्त्रयित्वा, रामस्य पूर्वं याचनां चिन्तयन्, अनुमतिं दत्तवान्। शुभे दिने, शुभनक्षत्रे, राघवः शुभाभरणधारी, ब्राह्मणैः आशीर्वादं प्राप्य, भ्रातृभ्यां सहितः प्रस्थितवान्। वसिष्ठेन प्रेषितैः शास्त्रकुशलैः ब्राह्मणैः, प्रियैः विशिष्टैः राजपुत्रैः च सह, सः प्रस्थितः। मातृभिः आङ्कग्रहणाशिषः लब्ध्वा, शुभैः आलिङ्गनैः अलङ्कृतः, सः तस्मात् गृहेण निर्गतः, तीर्थयात्रायै उद्यतः। नगरेण निर्गच्छन्, तत्र नागरिकैः वाद्यनिनादः समुत्पादितः, नगरस्त्रियः अपि, मधुपुञ्जनेत्राः, तं सस्नेहम् अपश्यन्। पन्थानं ग्रामस्त्रियः पद्मकरकराभिः अक्षतैः सिञ्चन्त्यः, हिमगिरिं हिमशकलैः इव, रामं प्रसादेन समर्पयन्।