यदा यत्र तस्मिन् यत्नारम्भे जागृतमहाचेतनायां विशुद्धबोधस्य कारणात् तस्य सुकुमारस्य स्थायिनः स्थितेः विस्मरणं न जायते। तस्माद् तस्मिन् अवस्थायां स्थूलशरीरस्य भूतदशा नोत्पद्यते, सा मृषा मरीचिवद् असत्यैव, मोहाविष्टं स्थूलत्वं जनयति। यदा ब्रह्म केवलं मनोमयं, न पृथिव्यादिभूतसंयुक्तं तदा जगत् अपि मन एव, यत् ततः उत्पन्नं तत् तद्रूपमेव। अजस्य कारणानि न सन्ति, तथा जातस्यापि तानि कारणानि तत्त्वतः न विद्यन्ते, केचित् एव। विविधाः कार्यरूपाः कारणात् उत्पद्यन्ते, तस्मात् अन्यत् किञ्चिद् अत्र नास्ति; कारणं यथा विशुद्धं, तथा कार्यमपि अत्र स्थापितम्। अत्र कारणकार्यसम्बन्धः नास्ति; यथा परमब्रह्म तथैव त्रैलोक्यं। ब्रह्मणा जगत् मनःशक्त्या कल्पितं, यथा शुद्धतोयात् द्रवत्वं नान्यतः। सर्वं मनसा कल्पितम्; एतत् सर्वं मृषा विस्तारितं, यथा चिन्तायां कल्पितनगरं वा गन्धर्वनगरं। अत्र स्थूलता नास्ति, यथा रज्जौ सर्पो नास्ति; जागृतजनाः ब्रह्मादयः तत्र कथं स्थिताः स्युः? केवलं सूक्ष्मशरीरं विद्यते, न तु जागृतचेतनस्य; तस्मात् स्थूलशरीरस्य चर्चा अत्र कथं? मनोमण्डलं ‘मन’ इति नाम्ना विविधरूपं धारयति; मनोराज्यं जगत् यथार्थवत् दृश्यते। मन एव सृष्टा, कल्पनारूपः; स्वस्वरूपं विस्तार्य, मनः जगत् कल्पयति। सृष्टा मनसः रूपं, मनः सृष्टस्य शरीरम्; पृथिव्यादि अत्र नास्ति, तस्मात् तानि कल्पितानि। यथा पद्मं पद्मनेत्रे, तथा मनःहृदये दृश्यं; मनसः दृश्यदृग् कदापि न पृथक्। एवं मनसः ऐश्वर्यं स्वप्नकल्पनवत्, यथा विदुषां; स्वानुभवेन स्पष्टम्, तस्मात् दृश्यं हृदये अस्ति। मनोमोहवस्थितराक्षसः यथा बालं हन्ति, तथा अन्तःकरणं दृश्यरूपं धारयित्वा दृगं नाशयति। बीजस्थिताङ्कुरः यथा स्थानकालानुसारं दीप्तशरीरं उत्पादयति, तथा इन्द्रियं दृश्यं जनयति। यदि दृश्यदुःखं न कदापि निवर्तते, तर्हि दृश्ये न निवर्तते, न च विशुद्धबोधः ज्ञात्रि उत्पद्यते; यदा दृश्यं ज्ञात्रि नास्ति, तदा ज्ञातृभावो निवर्तते—दृश्ये स्थिते अपि, सा मोक्षः कथ्यते। एवं मुख्यऋषिः अद्भुतं वचनं प्रवदन्, समस्तजनाः एकचित्ताः श्रोतुम् तुष्णीं स्थिताः। भूषणरवः शान्तः, चलनं नास्ति, पञ्जरस्थशुकाः अपि क्रीडां त्यक्त्वा तुष्णीं स्थिताः। स्त्रियः अपि, याः सर्वदा प्रमदा, स्थिराः अभवन्, यथा राजगृहचित्रपटे सर्वे चित्रिताः। लघु अवशिष्टं दिवसस्य, मृदुसूर्यकान्तिः; दिनचर्या सूर्यकिरणैः सह शनैः क्षीणाः। वाताः, पुष्पितपद्मगन्धयुक्ताः, मृदुलाः, यथा श्रोतुम् आगताः। सूर्यः यथा श्रुतं चिन्तयन्, स्वमार्गं त्यक्त्वा पश्चिमगिरिशून्यपृष्ठं गतः। वनभूमौ श्यामलतमः उदभूत्, यथा ज्ञानश्रवणात् अन्तःशीतलता शान्तिः च अभवत्। दशदिशासु जनाः अल्पं चलन्ति, यथा श्रोतुम् एकाग्र्येन सर्वं कर्म त्यक्तम्। तेषां छायाः दीर्घाः अभवन्, यथा वसिष्ठस्य विस्तृतवाक्यश्रवणाय ग्रीवाः दीर्घाः कृताः। तदा सभाध्यक्षः, नृपं नमस्कृत्य, उवाच—"भगवन्, स्नानपूजनसमयः द्विजातीनां च दीर्घकालात् अतीतः।" ततः श्रीवसिष्ठः, मधुरवाक्यं संहृत्य, उवाच—"महानृप, अद्य एतावत् श्रुतं भवतु।" "श्वः प्रातः पुनः वदिष्यामि," इति तुष्णीं अभवत्; नृपः श्रुत्वा "एवं भवतु" इति प्रत्युवाच, समृद्ध्यर्थम्। पुष्पार्पणं, आचमनं, नमस्कारं, दानं, पूजनं च कृत्वा, देवर्षिसाधून्ब्राह्मणांश्च भक्त्या सम्मानितवान्। ततः सर्वसमाजः, नृपः ऋषयः साधवः च, उत्तिष्ठन्, तेषां मुखानि कुण्डलमालारुचिना परिवृतानि। तेषां गच्छतां भुजेषु कटकवलयाः स्पर्शात् शब्दं कुर्वन्ति, हारभारात् सुवर्णपट्टाः वक्षसि दीप्तिम् आवहन्ति। शिरसि भ्रमराणां मृदुलध्वनिः, पतितकेशानां मन्दनिस्वनः, शिरः मन्दरवेन निनादितम्। सुवर्णभूषणैः दिशः सुवर्णमयीव, इन्द्रियाणि शान्तानि, ऋषीणां मनः वाक् च ज्ञाननिष्ठे स्थिते। आकाशगामिनः आकाशं ययुः, भूमिस्थः भूमिं, सर्वे स्वस्थानं गताः, स्वकार्ये प्रवृत्ताः। तत्र तमो रात्रिः अभवत्, यथा युवती गृहशून्ये। दिनाधिपः अन्यदेशं प्रकाशयितुं गतः; सर्वत्र आर्यस्य सत्यनियमः प्रकाशयितुं। सर्वतः सन्ध्या उदभूत्, तारापुञ्जैः शोभिता, यथा वसन्तरम्या किम्शुकवनशोभा। पक्षिणः आम्रकदम्बनिपवृक्षगुहासु, ग्रामदेवालयनिकेतनेषु च, यथा वृत्तयः मनसि निविव्युः।