शुद्धैव मोक्षः परमावबोधरूपः, स एव चित्तं, यः केवलं चित्तरूपेण स्थितः, न तु पृथिव्याद्यात्मना परिणमति। सर्वेषां चेतनवतां जीविनां, संसारे व्यवहृत्येषु, स एव प्रथमप्रतिबिम्बः, चित्तदेहः, स्वयमेव उत्पद्यते। तस्मात् पूर्वप्रतिबिम्बात्, स्वस्वरूपान्न पृथक्, इयं सृष्टिः प्रसृताऽस्ति, यथा वातस्य गमनं दृश्यते। तस्मात् शुद्धबुद्धिरूपात्, यत्र केवलं बुद्धिरूपमेव स्थितम्, इयं सृष्टिः प्रकाशते, यथार्थानुभवरूपेण प्रतिष्ठिता। अत्र स्वप्ननगरे दृश्ये, स्वप्नस्त्रीसंगमे च, दृष्टान्तः; तदपि असत्यम्, अनुभवसमृद्ध्या सत्यानुभूतिवत् प्रकाशते। सः भूम्यादिभिरनिर्मितः, आकाशसदृशरूपः, शरीरवर्जितः, तथापि देहिनां प्रभुरिव, आत्मनैव पुरुषरूपेण स्थितः। चैतन्यसंकल्पस्वभावत्वात्, सः उत्पद्यते तिर्यग्भवति च; स्वसंवित्त्वात् तु सः नोत्पद्यते न तिर्यग्भवति। ब्रह्मा संकल्परहितः, भूम्यादिवर्जितरूपः, केवलं शुद्धचैतन्यमात्रः, त्रैलोक्यस्य सत्ताकारणम्। सः संकल्पः स्वभावेन विचरति, यथा नाम स्वयमेव जायते; सः आकाशस्वरूपः, इच्छाशैलवत् प्रादुर्भवति। आकाशावस्थायाः दृढनिष्ठया विस्मरणेन, स्थूलज्ञानात्, सः मिथ्याभासते, भूतदर्शनवत्। सा आकाशावस्थाविस्मृतिः न जागरितमहाचेतनायां जायते, तस्याः शुद्धबोधत्वात्। तस्मात् तत्र स्थूलभूतभावो न जायते; सः असत्यम्, मृगत्रिष्णिकावत्, मिथ्या, मूढताविषयः। यदा ब्रह्म केवलं चित्तमस्ति, न भूम्यादिरूपम्, तदा जगत् केवलं चित्तमात्रम्; यत् ततः जायते, तत् एव स्यात्। अजस्य कारणानि न सन्ति; जातस्यापि तानि कारणानि न सत्यानि, केचन अपवादतः। कार्यविचित्रता कारणात् जायते; अतोऽत्र अन्यन्नास्ति। यथा कारणं शुद्धं, तथैव कार्यं प्रतिष्ठितम्। अत्र कारणकार्यभावो न प्रवर्तते; यथा परब्रह्म, तथैव त्रैलोक्यम्। जगत् ब्रह्मणा चित्तशक्त्या कल्प्यते, यथा शुद्धतोयात् द्रवत्वं, नान्यत्। सर्वं चित्तेनैव कल्पितम्; एतत् सर्वं असत्यम्, विततं, यथा चिन्तायां कल्पितनगरे, गन्धर्वनगरसदृशे च। अत्र स्थूलता नास्ति, यथा रज्जौ सर्पो नास्ति; कथं च जागरिताः ब्रह्मादयः तत्र स्युः? केवलं सूक्ष्मशरीरमस्ति, न जागरितचित्तस्य; तर्हि स्थूलशरीरस्य कः संवादः, कथं वा? मनोमण्डलं, यत् 'मनः' इति नाम्ना विख्यातम्, नानारूपमधत्ते; जगत् मनसो राज्यं, सत्यमिव दृश्यते। मन एव सृष्टिकर्ता, कल्पनारूपः; स्वस्वरूपविस्तारेण मनः जगत् इदं प्रक्षिपति। सृष्टिकर्ता मनसो रूपम्, मनः च सृष्टिकर्तुः शरीरम्; भूम्यादयः नास्त्यत्र, तस्मात् भूम्यादयः कल्पिताः। यथा पद्मं पद्मनयने स्थितम्, तथा मनसः हृदि दृश्यं; मनसः द्रष्टा च दृश्यं च न कदापि पृथक्। एवं, अत्र मनसः ऐश्वर्यं स्वप्नकल्पनयोरिव; स्वानुभवेन प्रतीयते, तस्मात् दृश्यं हृदि स्थितम्। एवं, यथा मनोमोहस्थितो राक्षसः बालकं हन्ति, तथैषा अन्तःकरणवृत्तिः, दृश्यरूपिणी, द्रष्टारं नाशयति। यथा बीजे स्थितः अंकुरः देशकालानुसारं दीप्तदेहं उत्पादयति, एवं प्रत्यक् वृत्तिः दृश्यं उत्पादयति। यदि दृश्यदुःखं न कदापि निवर्तते, तर्हि दृश्ये न निवर्तते, न च बोधः प्रबुद्धे जायते; यदा दृश्यं नास्ति प्रबुद्धे, तदा प्रबुद्धावस्था निवर्तते—दृश्येऽपि स्थिते, एषा मोक्षः इति कथ्यते। एवं मुख्यऋषिणा तानि अद्भुतवचनानि प्रोक्तानि, तदा सर्वे जनाः, श्रोतुकामाः, एकचित्ताः, मौनं स्थापितवन्तः। भूषणरवः शान्तः, न कश्चन सञ्चलितः, पञ्जरस्थाः शुकाः अपि क्रीडाम् उत्सृज्य स्थिताः। नारीणामपि, याः पूर्वं क्रीडारता आसन्, स्थैर्येण स्थिताः, राजगृहचित्रपटे यथा चित्रिताः इव। दिनस्य किञ्चित् शेषमासीद्, मन्दमन्दसूर्यरश्मयः, नित्यकृत्यानि च सूर्यरश्मिभिः सह शनैः शनैः क्षीयमाणानि। सौरभ्ययुक्ताः, पुष्पितपद्मगन्धिनः, मन्दमन्दवाताः अपि, श्रोतुकामाः इव, प्रवहन्ति स्म। सूर्यः अपि, श्रोतव्यविषयमनुस्मरन् इव, स्वमार्गं परित्यज्य, पश्चिमपर्वतशून्यपृष्ठं प्रति गतः। वनभूमिषु सन्ध्याकृष्णता समुत्थिता, यथा श्रुतविवेकात् अन्तःशीतलता शमश्च जातः। दशसु दिक्षु जनाः अल्पं सञ्चलितवन्तः, श्रोतव्यैकाग्रतया सकलव्यवहारम् उत्सृज्य इव। तेषां छायाः दीर्घाः अभवन्, यथाऽतीव वसिष्ठस्य विस्तृतविवरणं श्रोतुकामाः ग्रीवाः दीर्घीकृतवन्तः इव। तदा राजपुरुषः, राजानमभिवाद्य, उवाच—"देव, स्नानद्विजपूजनकालः अतीतः।" ततः भगवन् वसिष्ठः, मधुरवचनं संहृत्य, उवाच—"महाराज, अद्यावधि एतावत् सर्वैः श्राव्यताम्।" "श्वः प्रातः पुनः प्रवदिष्ये" इति उक्त्वा सः मौनं समुपागच्छत्। राजा अपि, तदाकर्ण्य, "एवं भवतु" इति प्रत्युवाच, श्रीवृद्धये।