एकदा भगवतः वसिष्ठस्य सान्निध्ये श्रीरामाय महर्षिः अद्भुतं तत्त्वं सम्यक् प्रकाशयामास। तत्र सः अवदत्—हे राम, यः कश्चन जीवः पूर्वशरीरयुक्तः वर्तमानशरीरसमेतः च पूर्वकृतकर्मणा सहागतः, तस्यैव स्मृतिः जायते; एष एव संसारस्य प्रवाहकारणम्। परन्तु ब्रह्मणः पूर्वकर्म नास्ति चेत्, तस्य पूर्वजन्मस्मृतिः कथं स्यात्? कुतः, केन प्रकारेण वा सा जायेत? अतः ब्रह्मा किमपि कारणं विना एव प्रतीयते, अथवा तस्य कारणं केवलं स्वमन एव। स्वयम्भूः स्वयमेव कारणम्, अन्यतत्त्वरहितः, आत्मनि एव प्रतिष्ठितः अस्ति। तस्य शरीरं केवलं सूक्ष्ममस्ति, हे राम, स्थूलशरीरं तु अजातस्य न भवति। केवलं एकं सूक्ष्मं शरीरं विद्यते; अन्यत् स्थूलम्। सर्वेषां प्राणिनां मध्ये ब्रह्मणः केवलं एकमेव शरीरमस्ति—किमन्यत्? ये सर्वे कारणवन्तः प्राणीः, तेषां द्वे शरीरे स्यातः; परन्तु अजातस्य कारणाभावात् केवलं सूक्ष्मं शरीरमस्ति। सर्वेषां जातिविशेषाणां मध्ये एकः अजोऽस्ति, परमकारणरूपः; तस्य न कारणमस्ति, अतः तस्यैकमेव शरीरमस्ति। आद्यस्य स्थूलशरीरं नास्ति; सः सूक्ष्मशरीरधारी, आकाशस्वरूपः प्रतीयते। तस्य शरीरं केवलं मनोमयं, न भूम्यादिभिः संयुतम्; सः प्रथमः सृष्टिकर्ता, आकाशरूपः, प्रजाः प्रसारयति। एते च भूतानि मोक्षस्वभावानि, अन्यकारणरहितानि; यतः यत् किञ्चित् यतः जायते, तदेव सर्वैः अनुभूयते। आद्यः शुद्धमोक्षः, परबोधः, स एव मनः; सः केवलं मनसि एव तिष्ठति, न भूम्यादिषु परिणमते। सर्वेषां मन्यमानानां प्राणिनां, संसारे प्रवृत्तेषु, तस्य प्रथमप्रतिबिम्बं, मनःशरीरं, स्वयमेव उत्पद्यते। तस्मात् पूर्वप्रतिबिम्बात्, स्वस्वरूपान्न भिन्नात्, एषा सृष्टिः प्रसृता, यथा वातस्य गमनं दृश्यते। एतस्मात् शुद्धबुद्धिरूपात्, यः केवलं विज्ञानस्वरूपः, एषा सृष्टिः प्रकाशते, यथार्थानुभूत्याः प्रतिष्ठिता। स्वप्ने नगरी यथा दृश्यते, स्वप्नस्त्रियाः सह भोगः यथा अनुभवः, एवं, यद्यपि तदसत्यम्, अनुभवसमृद्ध्या तदपि सत्यमिव प्रकाशते। सः भूम्यादिभिः निर्मितः न प्रतीयते, आकाशरूपः, शरीरवर्जितः; तथापि, देहधारीप्रजापतेः सदृशं, सः पुरुषरूपेण, स्वयम्भूः, तिष्ठति। यतः तस्य स्वरूपं चैतन्यसंकल्पमयं, सः उदेति च अस्तं च गच्छति; परं तु स्वात्मन्यवस्थितत्वात्, न सः वास्तवतो जायते, न वा लीयते। ब्रह्मा संकल्परहितः, भूम्यादिवर्जितरूपः; तस्य तत्त्वं शुद्धचैतन्यमेव, त्रैलोक्यस्य सत्कारणम्। एषः संकल्पः स्वभावेन प्रवर्तते, यथा नाम स्वयमेव उत्पद्यते; एषः, आकाशस्वरूपः, स्वेच्छया पर्वतवत् प्रतीयते। आकाशस्थितेः दृढनिषेधेन, स्थूलज्ञानात्, मिथ्याभासः इव प्रतीयते, यथा भूतदर्शनम्। एषः आकाशस्थितेः विस्मरणं न जागरितमहाचैतन्ये जायते, तस्य शुद्धबोधात्। अतः तस्मिन् अवस्थायाम्, स्थूलशरीररूपः भूतभावः न जायते; सः असत्यः, मरीचिकावत्, भ्रान्तिं जनयति। यदा ब्रह्मा केवलं मनः, न भूम्यादिसंयुक्तः, तदा विश्वं अपि केवलं मनः; यत् तस्मात् जायते, तदेव स्यात्। अजातस्य न किञ्चित् साहायकम्; तद्वत्, जातस्य अपि तानि कारणानि तत्त्वतः न सन्ति, केषांचित् विना। विविधाः कार्यभेदाः कारणात् जायन्ते; अतः, एतत् व्यतिरिक्तं किमपि नास्ति। यथा कारणं शुद्धं, तथा कार्यमत्र प्रतिष्ठितम्। अत्र कारणकार्यसम्बन्धः नास्ति; यथा परं ब्रह्म अस्ति, तथा त्रैलोक्यमपि। ब्रह्मणा, मनसः शक्त्या इव, विश्वं प्रक्षिप्यते, यथा शुद्धतोयात् द्रवता, न अन्यस्मात्। सर्वं मनसा प्रक्षिप्यते; एतत् सर्वं असत्यम्, विस्तारितम्, यथा चिन्तानगरी, वा गन्धर्वनगरम्। अत्र स्थूलता नास्ति, यथा रज्जौ सर्पाभावः; जागरिताः ब्रह्मादयः कथं तत्र स्थेयुः? केवलं सूक्ष्मं शरीरमस्ति, न तु जागरितचित्तस्य; अतः अत्र स्थूलशरीरस्य का चर्चा, कथं वा? मनःक्षेत्रं, यत् ‘मनु’ इति कथ्यते, विविधरूपधारि; जगत् अपि मनःराज्यमिव, सत्यमिव दृश्यते। मन एव सृष्टिकर्ता, कल्पनामयः; स्वस्वरूपं विस्तार्य, मनः एतद्विश्वं प्रक्षिपति। सृष्टिकर्ता मनोरूपः, मनः तस्य शरीरम्; भूम्यादयः अत्र न सन्ति, तस्मात् भूम्यादयः कल्पिताः। यथा पद्माक्षिणि पद्मं तिष्ठति, तथैव मनसः हृदि दृश्यं तिष्ठति; मनसः द्रष्टा च दृश्यं च कदापि न पृथक्। अत्रापि, मनसः ऐश्वर्यं स्वप्नकल्पनायाः सदृशं, यद् युक्तबुद्धीनां स्वानुभवतः साक्षात्; अतः दृश्यं हृदि एव अस्ति। एवं, यथा मनोमोहस्थः राक्षसः बालं हन्ति, तथा अन्तःकरणं, दृश्यरूपं भूत्वा, द्रष्टारं नाशयति। यथा बीजस्थः अंकुरः देशकालानुसारं कान्तिं तनुं निर्माति, तथा इन्द्रियशक्तिः दृश्यं उत्पादयति। यदि दृश्यदुःखं कदापि न निवर्तेत, तर्हि तद् न दृश्ये निवर्तेत्, न च ज्ञात्रि विशुद्धबोधः जायते; यदा दृश्यं ज्ञात्रि नास्ति, तदा ज्ञात्रि-भावः अपि नास्ति—even यदि दृश्यं शेषं स्यात्, एषा एव मोक्षः इति कथ्यते। एवं महर्षिणा तानि अद्भुतानि वचनानि उक्तानि, तदा समागताः जनाः, श्रोतुम् एकचित्ताः, मौनेन तिष्ठन्ति स्म। तत्र भूषणानां निनादः शान्तः, न च कश्चन चलनं जातम्; पञ्जरस्थाः शुकाः अपि क्रीडां निरस्तवन्तः। एवं श्रीवसिष्ठेन श्रीरामाय तत्त्वमिमं सम्यक् प्रकाशितम्।