धर्मराजेन यमेन उपदिष्टः यः यत् सततम् आचरति, तत्रैव तस्य रतिः जायते। ततः ब्रह्मा नाम यः परमाकाशस्वरूपः, सः कथं देही भवति? सः केवलं चित्तमात्रः, निरवकल्पः, न च पृथिव्यादिभूतस्वरूपः अस्ति। यः चैतन्यकाशविचित्रता, यः आकाशरसस्य अनुभविता, सः एव चैतन्यकाशः; तस्य न कारणं न च कार्यम्। यथा कल्पनापुरुषः आकाशे प्रकाशते, तथा आत्मभूः अपि पृथिव्यादिभूतवर्जितः प्रकाशते। परमात्मनि शुद्धे न दृश्यं न च दृष्टा; सः चैतन्यरूपत्वात् आत्मभूः इव प्रतीयते। एषः मनः केवलं कल्पनैव; एषः ब्रह्मेति कथ्यते। कल्पनास्य पुरुषः न पृथिव्यादिभूतयुक्तः। यथा चित्रकारस्य लेखनाग्रे स्थापितः क्रीडनकः देहवर्जितः इव दृश्यते, तथा ब्रह्मा अपि चैतन्यकाशे वर्णनमिव प्रकाशते। चैतन्यकाशः एव अनन्तः, अनादिः, अमध्यः, स्वचेतनया ब्रह्मरूपेण आत्मभूः इव प्रकाशते; अत्र सः साकारः इव दृश्यते, परन्तु वस्तुतः तस्य देहः नास्ति, वन्ध्यापुत्रवत्। एवं हे महर्षे, मनः शुद्धं, पृथिव्यादिभूतवर्जितम्, आकाशवत्; एषः एव ब्रह्मेति कथ्यते, पृथिव्यादिभूतनिराकृतः। ततः किं कारणं यत् पूर्वस्मृतिः अत्र न कारणं? कथय, यथा मम तथा अन्येषां सर्वेषां च किं स्यात्? यस्य पूर्वशरीरम् अस्ति, यस्य च अधुनातनशरीरे पूर्वकर्मसहितम् अस्ति, तस्य स्मृतिः जायते; एषः एव संसारस्य प्रवाहकारणम्। यदि ब्रह्मणः पूर्वकर्म नास्ति, तर्हि तस्मात् पूर्वस्मृतिः कथं जायेत, कुतः वा कथं वा? अतः सः कारणवर्जितः इव दृश्यते, अथवा तस्य कारणं स्वमनः एव; सः आत्मकारणः, अन्यद्रव्यवर्जितः, आत्मभूः स्वयमेव स्थितः। आत्मभूः शरीरं सूक्ष्ममेव, हे राम, स्थूलशरीरं अजस्य नास्ति। एकः एव सूक्ष्मशरीरः, अन्यः स्थूलः; सर्वेषां सत्तानां ब्रह्मणः एकमेव अस्ति, अन्यत् किम्? सर्वे ये कारणवन्तः तेषां द्वे शरीरे भवतः; अजस्य कारणाभावात् केवलं सूक्ष्मशरीरं अस्ति। सर्वेषां सत्तानां मध्ये एकः अजः परमकारणम्; अजस्य कारणं नास्ति, अतः एकमेव शरीरम् अस्ति। आद्यस्य स्थूलशरीरं नास्ति; सः सूक्ष्मशरीरवान् आकाशस्वरूपः इव दृश्यते। तस्य शरीरं केवलं मनसो निर्मितम्, न पृथिव्यादिभूतसंयुक्तम्; आद्यः प्रजापतिः आकाशरूपेण सृष्टिं प्रसारयति। एते च भूतानि मोक्षस्वभावानि, अन्यकारणरहितानि; यत् यतः जायते, तत् एव सर्वैः अनुभव्यम्। आद्यं मोक्षः, परं विज्ञानं, तत् एव मनः; तद् एव मनः रूपेण स्थितम्, न तु पृथिव्यादिरूपेण। सर्वेषां मनस्विनां, व्यवहाररतानां, तदाद्यं मनोमयं प्रतिबिम्बं स्वयमेव उत्पद्यते। तस्मात् पूर्वप्रतिबिम्बात्, यः स्वभावात् नान्यः, एषा सृष्टिः प्रसृता, यथा वातस्य गतिर्दृश्यते। एषात् शुद्धबुद्धिरूपात्, यः केवलं बुद्धिरूपधारी, इयं सृष्टिः प्रकाशते, अनुभवरूपेण स्थितम्। अत्र स्वप्ननगरे स्वप्नस्त्रीसंगेन च यत् सुखम्, तदुदाहरणम्; तदपि असत्यम्, अनुभवसम्पद्वशात् सत्यमिव प्रकाशते। सः पृथिव्यादिभूतवर्जितः, आकाशसदृशरूपधारी, देहवर्जितः इव दृश्यते; तथापि देहिनां पतिरिव, सः पुरुषरूपेण, आत्मभूः स्थितः। यः चैतन्यसंकल्पस्वभावः, सः जायते च विलीयते च; किन्तु स्वस्वरूपनिष्ठत्वात्, न तु वास्तवतो जायते न वा विलीयते। ब्रह्मा संकल्परहितः, पृथिव्यादिभूतवर्जितरूपः, तस्य शुद्धचैतन्यमेव स्वरूपम्, त्रैलोक्यस्य सत्ताकारणम्। एषः संकल्पः स्वभावत एव विचरति, यथा नाम स्वयमेव उत्पद्यते; एषः आकाशस्वरूपः, स्वसंकल्पगिरिसदृशः दृश्यते। आकाशावस्थाया दृढनिषेधेन, स्थूलज्ञानात्, तदसत्यमिव प्रतीयते, यथा भूतेः। एषः आकाशावस्थाविस्मरणं महाचैतन्ये, यः प्रारम्भे एव जागरितः, न जायते, तस्य शुद्धबुद्धित्वात्। अतः तस्मिन्स्थले स्थूलभूतावस्था न जायते; सा असत्या, मृगत्रिष्णिका इव, मिथ्या, मूढतादोषकारिणी। यदा ब्रह्म केवलं मनः, पृथिव्यादिभूतवर्जितम्, तदा विश्वं केवलं मनः; यत् यतः जायते, तत् एव। अजस्य नोपादानकारणानि; तथैव जातस्य तानि कारणानि न सन्ति, केचन विना। नानात्वं कार्याणां कारणात् जायते; अतः अन्यत् किमपि नास्ति; यथा कारणं शुद्धं, तथा कार्यं अपि अत्र स्थितम्। अत्र कारणकार्यभावो नास्त्येव; यथा परब्रह्म, तथा त्रैलोक्यम्। विश्वं ब्रह्मणा मनसः शक्त्या इव प्रसारितम्, यथा द्रवता शुद्धतोयात्, नान्यतः। सर्वं मनसा एव प्रसारितम्; इदं सर्वं असत्यम्, वितन्वानं, यथा चिन्तानगरे, वा गन्धर्वनगरवत्। अत्र स्थूलता नास्ति, यथा रज्जौ सर्पाभावः; तत्र ब्रह्मादयः जागरिताः कथं तिष्ठेयुः? केवलं सूक्ष्मशरीरमस्ति, न तु जागरितचित्तस्य; अतः स्थूलशरीरस्य अत्र का चर्चा, कथं वा? एवं शास्त्रेण ब्रह्मणः, सृष्टेः च, चैतन्यमात्रस्वरूपेण, मनोमात्रेण, सर्वं प्रवृत्तमिति, सुस्पष्टम्।