शुद्धचैतन्यमयं ब्रह्म यदा मनसि "अहं देहोऽस्मि" इति विचारः उत्पद्यते, तदा तदेकं रूपवदिव दृश्यते, यथा यदृच्छया काकः तालवृक्षे उपविश्य स्यात्, तथैव सन्निपातः अर्थवानिव प्रतीतिः जायते। एष एव ब्रह्म, सृष्ट्यादौ, आकाशयोनि मध्ये, स्वयमेव प्रकाशते, स्वयम्भूः भूत्वा, अजरः अमृतश्च दृश्यते। तस्य न देहः, न कर्म, न कर्तृत्वं, न वासनाः; सः केवलं चैतन्यकाशः, विज्ञानघनविततः। तस्मिन्पूर्ववासनाजालस्यापि लेशो नास्ति; सः केवलं आकाशस्वरूपः, यथा प्रभा गुरुत्वस्वरूपा। सः केवलं शुद्धवेदनया गृहीतः; यदा सा अपि निवर्तते, तदा तस्य दर्शनं नास्ति। अतः यथा चैतन्यकाशः, तथा तस्य ग्रहणानि; कथं तर्हि पृथिव्यादिकं अत्र उत्पद्येत, केन प्रकारेण वा? अतः, हे मृत्यु, एतत् ग्रहीतुं मा प्रयत्नं कुरु; आकाशः कदापि कस्यचित् न गृह्यते। एष एव ब्रह्म, हे ब्रह्मन्, मम प्रपितामहेन मे निगदितम्—स्वयम्भूः, अजन्यः, एकरसः, चैतन्यात्मा—एष मे निश्चयः। एवं, हे राम, ब्रह्मणः कथा ते निगदिता; पुरा मृत्युः यमेन अस्मिन्विषये विवादं अकुरुत्। कस्यचित् मन्वन्तरे, यदा मृत्युः सर्वभक्षी भूतानि गृहीत्वा स्वबलं प्राप्य स्वकार्यं पद्मजक्षेत्रे आरब्धवान्, तदा धर्मराजेण यमेन उपदिष्टः सन्, यत् यत् नित्यमभ्यास्यते, तत्रैव रतिः जायते। कथं तु ब्रह्मा, यस्य रूपं परमाकाशमस्ति, देही भवति? सः केवलं मनः, न चेष्टा, न रूपं पृथिव्यादीनां। यः चैतन्यकाशविचित्रः, यः आकाशरसानुभावी, स एव चैतन्यकाशः; तस्य न कारणं न च कार्यम्। यथा कल्पितपुरुषः आकाशे रूपवद् दृश्यते, तथा स्वयम्भूः पृथिव्यादिरहितः प्रकाशते। परमात्मनि, यः शुद्धः, न दृश्यं न च दृष्टा; तथापि चैतन्यस्वभावात् स्वयम्भूः इव दृश्यते। एष मनः केवलं कल्पनैव; तदेव ब्रह्म इति कथ्यते। कल्पनाकारः पुरुषः पृथिव्याद्यविकाररहितः। यथा चित्रकारस्य शिरसि स्थापितः पुत्तली देहरहितः इव दृश्यते, तथैव ब्रह्मा चैतन्यकाशे वर्णनं इव प्रकाशते। चैतन्यकाश एव अनन्तः, अनादिमध्यान्तवर्जितः, स्वमनोबलात् ब्रह्मरूपेण स्वयम्भूः इव प्रकाशते; यद्यपि रूपवत् दृश्यते, वस्तुतः तस्य न देहः, वन्ध्यापुत्रवत्। एवं, हे मुनि, मनः शुद्धं, पृथिव्याद्यविकाररहितमिव आकाशवत्; तदेव ब्रह्म इति सत्यमुच्यते। तर्हि किमर्थं पूर्वस्मरणं न कारणं भवति? ब्रूहि—यथा मम, एवं किमन्येषां सर्वेषां च भूतानाम्? यस्यान्ते पूर्वदेहः, तस्य वर्तमानदेहे पूर्वकर्मसहिते, स्मरणं जायते; एष एव संसारपरम्परायाः कारणम्। यदा ब्रह्मणः पूर्वकर्म नास्ति, कथं तस्य पूर्वस्मरणं स्यात्, कुतः वा केन प्रकारेण? अतः तदकारणवत् इव दृश्यते, अथवा तस्य केवलं स्वमनो कारणम्; स्वयम्भूः स्वयमेव स्थितः, अन्यद्रव्यरहितः। स्वयम्भूः देहः केवलं सूक्ष्मः (मानसः); स्थूलदेहः तु अजन्यस्य न विद्यते। केवलं एकः सूक्ष्मदेहः अस्ति; अन्यः स्थूलः। सर्वेषां भूतजातीनां ब्रह्मणः केवलं एकः—किं अन्यत्? ये भूतानि कारणानि, तेषां द्वौ देहौ; अजन्यस्य तु कारणाभावात् केवलं सूक्ष्मदेहः। सर्वेषां भूतजातीनां एकः अजन्यः परमकारणम् अस्ति; अजन्यस्य कारणाभावात् एकः एव देहः। आद्यस्य स्थूलदेहः नास्ति; सः केवलं सूक्ष्मदेहेन, आकाशस्वरूपेण दृश्यते। तस्य देहः केवलं मनसः, न पृथिव्याद्यविकारमयः; आद्यः सः, आकाशरूपः, प्रजाः सृजति। एते च भूतानि मुक्तिस्वरूपाणि, अन्यकारणरहितानि; यत् यतः जायते, तत् सर्वैः अनुभूयते। प्रथमं शुद्धा मुक्तिरेव, परावबोधः, स एव मनः; सः केवलं मनो रूपेण तिष्ठति, न पृथिव्यादिकं भवति। सर्वेषां मन्यमानानां, व्यवहाररतानां, प्रथमं प्रतिबिम्बं, मानसदेह एव स्वयमेव उत्पद्यते। तस्मात् पूर्वप्रतिबिम्बात्, स्वस्वरूपाभिन्नात्, इयं सृष्टिः प्रसृता, यथा वातस्य गमनं दृश्यते। अस्मात् शुद्धबुद्धिरूपात्, बुद्धिरूपमात्रधारिणः, इयं सृष्टिः प्रकाशते, सत्यानुभूति रूपेण संस्थिता। अत्र स्वप्ननगरे दृष्टिः, स्वप्नस्त्रीसंगमश्च उदाहरणानि; अवस्तुत्वेऽपि, अनुभवसम्पद्वशात्, तदपि सत्यानुभूतिवत् प्रकाशते। सः पृथिव्याद्यविकाररहितः, आकाशरूपः, देहरहितः इव दृश्यते; तथापि देहिनां पतिरिव, पुरुषरूपेण, स्वयम्भूः स्थितः। चैतन्यसंकल्परूपत्वात्, सः जायते च लीयते च; स्वनिष्ठत्वात्, न खलु जायते न च लीयते। ब्रह्मा संकल्परहितः, पृथिव्याद्यविकाररहितरूपः; तस्य स्वरूपं केवलं चैतन्यम्, त्रैलोक्यस्य स्थितिकारणम्। एष संकल्पः स्वभावत एव विचरति, यथा नाम स्वयमेव जायते; यः आकाशस्वरूपः, सः स्वसंकल्पपर्वतवत् दृश्यते। दृढैक्यविस्मरणेन आकाशभावस्य, स्थूलज्ञानात्, तदसत्यमिव, भूतेव, प्रतीयते, भूतदर्शनवत्।