स एव कश्चन न वर्तमानकर्मार्जितः, नापि किञ्चित्पूर्वकर्मणः, न च संसारस्य वशं गतः। यस्य कारणसामग्र्यभावेऽपि किञ्चिदुत्पद्यते, तस्य तदात्मकारणात्पृथग्भावो न दृश्यते—एवं अनुभवः। अयं द्विजः स्वयम्भूः, यस्य सारं विशुद्धमाकाशकोशरूपं, न हि सः कर्ता न पूर्वं न च इदानीं—कथं सः स्पृश्येत? यदा बुद्ध्या स मृत्युनामकं किञ्चिद्भावयति, तदा बुद्धिशून्यः स एव तस्मिन्नक्षणे मृत्युमुपैति। यः स्थिरनिश्चयेन "अहं पृथिव्यादिभूतसंयुक्तः" इति मन्यते, स शीघ्रं भूमितत्त्वेनैव अभिमन्यते, तं च स्प्रष्टुं शक्यते। किन्तु यः पृथिवीरहितरूपः, शुद्धचैतन्यस्वभावः, स न स्प्रष्टुं शक्यते—यथा दृढेन रज्ज्वा नभः न गृह्यते। भगवन्, शून्यं कथं जातं, कथं वा सत्तामुपैति? पृथिव्यादीनि भूतानि सन्ति वा न वा, कथं वा सन्ति न वा? यत् किञ्चिदपि कदाचिदपि न जातम्, न च कदाचिदनस्ति—शुद्धं केवलं चैतन्यमेव तिष्ठति। महाप्रलयकाले किञ्चिदपि न अवशिष्यते—शान्तं नित्यं अनन्तं ब्रह्मैव तदा तिष्ठति। एतत् चैतन्यमेव, विषयवर्जितं, सूक्ष्मातिसूक्ष्मं ज्ञेयम्; यथा समीपे पर्वताकृत्या व्योम दृश्यते, तथैव तस्य सूक्ष्मता। तस्य स्वभावाच्चैतन्यमात्रत्वात्, यदा "अहं देहः" इति बुद्धौ जायते, तदा रूपवत्त्वमिव प्रकाशते—यथा यदृच्छया काकः तालवृक्षे पतति। एष एव ब्रह्मा सृष्ट्यादौ, आकाशयोनेः मध्ये, स्वयमेव प्रकाशते, स्वयम्भूः, अव्ययः अमृतश्च दृश्यते। न तस्य शरीरं, न कर्म, न कर्तृत्वं, न संस्कारः; स चैतन्यकाशरूपः, विज्ञानघनव्याप्तः। न तस्य पूर्वसंस्कारजालस्यापि लेशः; स केवलं आकाशस्वरूपः, यथा तेजसः गुरुत्वस्वभावः। स केवलं शुद्धवेद्येन ज्ञायते; यदा शुद्धवेद्यं नास्ति, तदा तादृशः न दृश्यते। अतः यथा चैतन्यकाशः, तथा तस्य ग्रहणानि; कथं तर्हि पृथिव्यादयः अत्र जायेरन्, कथं वा? एतद्ग्रहीतुं प्रयत्नः, हे मृत्यु, न कर्तव्यः; यतः आकाशं कदापि केनापि न गृह्यते। ब्रह्मैव, हे ब्रह्मन्, मम पितामहेन निर्दिष्टम्—स्वयम्भूः, अजातः, एकरसः, चैतन्यात्मा—एष मे निश्चयः। एवं हे राम, ब्रह्मणः कथा ते उक्ता; मृत्युः कदाचित् यमेन सह अत्र विवादमकरोत्। कस्मिंश्चित् मन्वन्तरे, यदा मृत्युर्बीजभक्षको भूतानां ग्रासं कृत्वा, बलं लब्ध्वा स्वकर्मारम्भं पद्मयोनेः क्षेत्रे अकुर्वत्। तदा धर्मराजयमेन उपदिष्टः, यत् यत् सततमभ्यास्यते, तत्रैव सुखं जायते। कथं ब्रह्मा, यस्य रूपं परं व्योम, देहवान्भवति? स केवलं मनोमात्रः, निराशयः, न च पृथिव्यादिभूतशरीरवान्। यः चैतन्यकाशविस्मयः, यः व्योमरसानुभवः, स एव चैतन्यकाशः; तस्य न कारणं न च कार्यम्। यथा कल्पितपुरुषः आकाशे प्रकाशमानरूपः दृश्यते, तथैव स्वयम्भूः, पृथिव्यादिवर्जितः, प्रकाशते। परे विशुद्धात्मनि न दृश्यं न च दृष्टा; तथापि चैतन्यस्वभावात्, स स्वयम्भूः इव दृश्यते। एतन्मन एव कल्पनारूपं, तदेव ब्रह्मेत्युच्यते। कल्पिताकाशपुरुषस्य न पृथिव्यादिभूतानि। यथा चित्रकारस्य शिरसि स्थितः क्रीडानकः शरीररहितः इव दृश्यते, तथा ब्रह्मा चैतन्यकाशरङ्गः प्रकाशते। चैतन्यकाश एव अनन्तः, अनादिमध्यान्तः, स्वमनोबलात् ब्रह्मरूपेण, स्वयम्भूः, प्रकाशते; अत्र रूपवत् इव दृश्यते, वस्तुतः तु तस्य शरीरं नास्ति, वन्ध्यापुत्रवत्। एवं हे मुने, मनः विशुद्धं, पृथिव्यादिभूतशून्यं, आकाशवत्; तदेव ब्रह्मेत्यभिधीयते, पृथिव्यादिभूतवर्जितम्। ततः किमर्थं पूर्वजन्मस्मृतिः अत्र कारणं न स्यात्? कथं मे, तथा अन्येषां, सर्वेषां च भूतानाम्? यस्य पूर्वशरीरः अस्ति, यस्य च वर्तमानशरीरं पूर्वकर्मसहितं, तस्य स्मृतिरुत्पद्यते; एष एव संसारपरम्परायाः कारणम्। यदा ब्रह्मणः किञ्चित् पूर्वकर्म नास्ति, कथं तस्य पूर्वस्मृतिरुत्पद्येत, कुतः, कथं वा? अतः तदकारणमिव दृश्यते, अथवा तस्य कारणं स्वमनेव; स्वयम्भूः, अन्यसारवर्जितः, स्वयमेव स्थितः। स्वयम्भूः शरीरं सूक्ष्ममात्रम्; हे राम, स्थूलशरीरं तु अजातस्य नास्ति। एकं सूक्ष्मशरीरमेव, अन्यत् स्थूलम्; सर्वेषां भूतजातीनां ब्रह्मणः केवलं एकं—किं अन्यत्? सर्वे कारणभूताः द्वौ शरीरौ धारयन्ति; अजातस्य तु कारणाभावात् केवलं सूक्ष्मशरीरमेव। सर्वेषां भूतजातीनां मध्ये एकः अजातः परं कारणम्; अजातस्य न कारणं, तस्मात् तस्य केवलं एकं शरीरम्। न प्रथमस्य सृष्टिकर्तुः स्थूलशरीरं विद्यते; स केवलं सूक्ष्मशरीरवान्, आकाशसारः। तस्य शरीरं मनोमात्रं, न पृथिव्यादिभूतसंयुक्तम्; स प्रथमः सृष्टिकर्ता, आकाशरूपः, प्रजाः प्रसारयति। एते च भूताः मुक्तिस्वभावाः, अन्यकारणवर्जिताः; यत् यतः जायते, तदेव सर्वैः अनुभव्यम्।