आकाशसम्भूतः स एव आकाशरूपः शुद्धः भवति, तस्मिन्किञ्चित् कारणसहकारित्वं नास्ति। तस्य पूर्वकर्मणा लेशमात्रमपि सम्बन्धो नास्ति, यथा वन्ध्यापुत्रस्य वा अप्रसूतस्य वा। अतः सः वास्तवतोऽजन्मा, स्वयम्भूः, अजनितः च; तस्य पूर्वकर्म नास्ति, यथा व्योम्नि महावृक्षस्य। तस्य मनः कस्यचिदपि पूर्वकर्मणा न बध्यते, किञ्चित् कर्म न सञ्चितमस्ति। सः आकाशपुटसारः, विशुद्धाकाशरूपधारी, सदा समाधिस्थः, तस्य किञ्चित् कर्म नास्ति। न तस्य किञ्चित् पूर्वकर्म, न वर्तमानकर्म, सुद्धचिदाकाशरूप एव सः। यद् यः जीवनेषु कर्म दृश्यते, तत् केवलं अस्माभिः निरीक्ष्यते; तु सः तत्र कर्मबुद्धिं न जानाति। तस्य शरीरमपि अस्माभिः दृश्यते, सः तु न जानाति, यथा व्योम्नि स्तम्भे प्रतिमाया आकृतिः तस्य न वेदिता। यथा स्थूण्यां प्रतिमा अकृता तिष्ठति, एवं परात्मा स्वात्मभावेन अन्तः स्थितः, द्विजश्रेष्ठ। यथा जलस्य द्रवता, व्योम्नः शून्यता, वायोः गतिर्भवति, एवं अस्य परमार्थदशायाम्। न तस्य किञ्चित् वर्तमानकर्म सञ्चितम्, नापि पूर्वकर्म, सः संसारवशं न गतः। यदा किञ्चित् कारणाभावेन जायते, तदा तदात्मकारणात् न पृथक् अनुभवते। अयं द्विजोऽयं स्वयम्भूः, शुद्धाकाशपुटात्मा, न पूर्वकर्मकर्ता, न वर्तमानकर्ता; कथं सः स्पृश्येत्? यदा सः बुद्ध्या मृत्युम् कल्पयति, तदा बुद्धिशून्यः सः क्षणे तस्मिन्नेव म्रियते। यः दृढनिश्चयवान्—"अहं पृथिव्यादिभिः कृतः"—सः शीघ्रं पृथिवीतत्त्वेन अभिमन्यते, तं स्प्रष्टुं शक्यते। यः तु पृथिव्यादिरहितः, शुद्धचैतन्यरूपः, सः न स्पृश्यते, यथा व्योम्नि स्थूलदाम्ना आकाशस्य ग्रहणं न शक्यते। भगवन्, शून्यं कथं जायते, कथं अस्ति? पृथिव्यादयः द्रव्याणि सन्ति वा न वा, वा कथं सन्ति वा न सन्ति इति वद। तत् कदापि न जातम्, न कदाचित् नास्ति; केवलं शुद्धचैतन्यम् एकमेव प्रकाशते, तथैव स्थितम्। महाप्रलये किञ्चन न तिष्ठति; केवलं शान्तम् अजरम् अनन्तम् ब्रह्मात्मैव अस्ति। तत् शुद्धचैतन्यरूपम्, विषयशून्यम्, सूक्ष्मातिसूक्ष्मं, यथा समीपे पर्वताकारेण व्योम दृश्यते, तथैव तत् सूक्ष्मम्। चैतन्यस्वरूपत्वात्, "अहं शरीरः" इति बुद्धौ उदये, तद्रूपं प्रतीयते, यथा काकतालीयन्यायेन। एवमेव ब्रह्मैव सृष्ट्यादौ आकाशयोनेः मध्ये स्वयम् प्रकाशते, स्वयम्भूः, अजरः, अमृतः इव दृश्यते। न तस्य शरीरं, न कर्म, न कर्तृत्वं, न संस्कारः; सः शुद्धचिदाकाशः, चैतन्यघनः। न तस्य पूर्वसञ्चिता संस्कारजालस्यापि अंशः अस्ति; सः केवलं व्योमरूपः, यथा प्रभा गुरुत्वस्य। सः केवलं शुद्धानुभवेन ज्ञायते; यदा शुद्धानुभवः अपि उपशम्यते, तदा तद्रूपं न दृश्यते। अतः यथा चिदाकाशः, तथा तस्य ग्रहणानि; पृथिव्यादयः कथं वा कुत्र वा उत्पद्येरन्? अत्र अस्य ग्रहणाय, हे मृत्यु, प्रयासं मा कुर्याः; व्योम कदापि न कस्यचित् गृहीतुं शक्यते। एवमेतत् ब्रह्मैव, हे ब्रह्मन्, मया पितामहात् श्रुतम्; स्वयम्भूः, अजन्यः, एकरूपः, चैतन्यात्मा—एषा मम निश्चयः। एवं हे राम, ब्रह्मणः कथा उक्ता; प्राचीनकाले मृत्युः यमेन सह अस्मिन्नेव विषये विवादं अकरोत्। किञ्चिद् मन्वन्तरे, यदा मृत्युर्विश्वभक्षः भूतानि गृहीत्वा, बलवत्तरः सन्, पद्मयोनेः क्षेत्रे स्वकर्म आरब्धवान्। धर्मराजयमोपदेशेन, यत् सततम् अभ्यास्यते, तत्रैव रतिः जायते। कथं हि ब्रह्मा, यस्य रूपं परम् व्योम, साकारः भवति? सः केवलं मनः, निरिच्छः, पृथिव्यादिरूपरहितः। यः चिदाकाशविचित्रः, आकाशसारानुभववान्, सः एव चिदाकाशः; तस्य न कारणं, न कार्यम्। यथा कल्पितपुरुषः व्योम्नि प्रकाशते, तथैव स्वयम्भूः, पृथिव्यादिरहितः, प्रकाशते। परिशुद्धे परात्मनि न दृश्यं न द्रष्टा; तथापि चैतन्यरूपत्वात्, स्वयम्भूः इव प्रतीयते। एषः मनः केवलं कल्पना, तदेव ब्रह्म; कल्पितव्योमपुरुषस्य न पृथिव्यादयः। यथा चित्रकारस्य शिरस्यग्रे स्थिता काञ्चन प्रतिमा देहशून्या दृश्यते, तथा ब्रह्मा चैतन्यव्योम्नि वर्णरूपेण प्रकाशते। चिदाकाशमेव अनन्तम्, अनाद्यनन्तम्, स्वमनोबलात् ब्रह्मरूपेण स्वयम्भूः प्रकाशते; यद्यपि स्वरूपेण साकारः इव दृश्यते, वस्तुतः तस्य शरीरं नास्ति, यथा वन्ध्यापुत्रस्य। एवं, महर्षे, मनः शुद्धं, पृथिव्यादिरहितम्, व्योमवत्; एतदेव ब्रह्म, पृथिव्यादिरहितम्। तर्हि, स्मरणं पूर्वजन्मनः किमर्थं न कारणम्? वद—मम यथैव, अन्येषां, सर्वेषां च प्राणिनां तथैव वा?